ભારત

January, 2001

ભારત

ભૂગોળ; ભૂસ્તરીય રચના; ભારતમાં આર્થિક આયોજન; સમાજ અને ધર્મ; શિક્ષણ, વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલૉજી; આરોગ્ય અને તબીબી સેવાઓ, આયુર્વેદ; ઇતિહાસ; રાજકારણ; સંરક્ષણ-વ્યવસ્થા; આદિવાસી સમાજ અને સંસ્કૃતિ; ભારતીય સાહિત્ય; ભારતીય કળા; સમૂહ-માધ્યમો.

ભૂગોળ

સ્થાનસીમાવિસ્તાર : એશિયાખંડના દક્ષિણ છેડા પર આવેલો દેશ. તે હિમાલયની હારમાળાની દક્ષિણનો 8° 11´થી 37° 06´ ઉ. અ. અને 68° 07´થી 97° 25´ પૂ. રે. વચ્ચેનો વિસ્તાર આવરી લે છે. તેની ઉત્તર–દક્ષિણ લંબાઈ 3,214 કિમી. અને પૂર્વ–પશ્ચિમ પહોળાઈ 2,933 કિમી. જેટલી છે. કર્કવૃત્ત તેના મધ્યભાગમાંથી પસાર થાય છે. પૂર્વ ગોળાર્ધમાં ભારતનું સ્થાન મધ્યવર્તી ગણાય છે. દુનિયાના મોટાભાગના આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગો ભારતની દરિયાઈ સરહદ નજીકથી પસાર થાય છે. આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર-વાણિજ્ય-વિકાસના સંદર્ભમાં ભારતનું સ્થાન મધ્યમાં આવેલું છે, કારણ કે તેની નૈર્ઋત્યમાં આફ્રિકાના દેશો, પશ્ચિમે મધ્યપૂર્વના દેશો, વાયવ્યમાં યુરોપીય દેશો, અગ્નિકોણમાં અગ્નિ એશિયાના દેશો અને ઑસ્ટ્રેલિયા તથા પૂર્વમાં ચીન, જાપાન અને દૂર પૂર્વ તરફ પેસિફિકની પેલી પાર અમેરિકાના દેશો આવેલા છે. એશિયા ખંડના સંદર્ભમાં ભૂમિમાર્ગોની ર્દષ્ટિએ પણ ભારતનું સ્થાન અતિ મહત્વનું અને મોકાનું ગણાય છે, કારણ કે ભારતની પૂર્વ તરફ ચીન, જાપાન, લાઓસ, કંબોડિયા, થાઇલૅન્ડ, જાવા, સુમાત્રા, બૉર્નિયો આવેલા છે, તો પશ્ચિમ તરફ આફ્રિકા, અરબસ્તાન, ઇરાક, ઈરાન, અને તુર્કસ્તાન આવેલા છે. હવાઈ માર્ગોની ર્દષ્ટિએ પણ ભારત મહત્વનું સ્થાન ધરાવે છે. પશ્ચિમી દેશોનાં વિમાનો પૂર્વના દેશો તરફ પ્રવાસ ખેડતાં હોય ત્યારે તેમને ઇંધન ભરાવવા ભારતના વિમાની મથકે ઊતરવું પડે છે. ભારત આ રીતે જળમાર્ગો, ભૂમિમાર્ગો અને હવાઈ માર્ગોના સંદર્ભમાં અતિ મહત્વનું, મોકાનું અને મધ્યસ્થ સ્થાન ધરાવે છે. ભારતના પડોશી દેશોમાં પૂર્વ તરફ બાંગ્લાદેશ અને મ્યાનમાર, દક્ષિણે શ્રીલંકા અને માલદીવ, પશ્ચિમે પાકિસ્તાન, વાયવ્યમાં અફઘાનિસ્તાન, તથા ઉત્તરે નેપાળ, ભુતાન અને ચીન આવેલા છે. દક્ષિણ એશિયાઈ દેશોમાં પણ ભારત સૌથી મોટો દેશ છે. આ ઉપરાંત એશિયા-આફ્રિકાના અલ્પવિકસિત દેશોના સંદર્ભમાં પણ ભારતનું સ્થાન મહત્વનું છે.

ભારતના મધ્યના લંબચોરસ ભાગને બાદ કરતાં દ્વીપકલ્પીય ભારત ઊંધો ત્રિકોણાકાર ધરાવે છે. ભારતનો છેક ઉત્તર તરફનો ભાગ પણ ત્રિકોણઆકાર છે. સમગ્રપણે જોતાં ભારતનો આકાર હાથ પસારેલી માનવ આકૃતિ જેવો છે. દ્વીપકલ્પીય ભારતને બાદ કરતાં બાજુઓ લગભગ સમાન ક્ષેત્રફળ ધરાવતા ચોરસ આકારની છે. ઉત્તર વિભાગની તુલનામાં દક્ષિણ વિભાગ ક્રમશ: સાંકડો બનતો જાય છે અને કન્યાકુમારીની ભૂશિર રૂપે છેડાનું સ્વરૂપ રચે છે.

કન્યાકુમારીથી વિષુવવૃત્ત ફક્ત 800 કિમી.ને અંતરે આવેલું છે, તેથી દ્વીપકલ્પીય ભારતનો ભાગ ઉષ્ણ કટિબંધમાં આવે છે; પરંતુ કર્કવૃત્તથી ઉત્તર તરફનો તેનાથી બમણો વિસ્તાર સમશીતોષ્ણ કટિબંધમાં ગણાય છે. દક્ષિણે હિંદી મહાસાગર અને ઉત્તરે વિશાળ હિમાલય પર્વતમાળાને કારણે ભારતની આબોહવા એક વિશિષ્ટ સ્થાન પ્રાપ્ત કરે છે. આથી ભારત ઉષ્ણકટિબંધીય પ્રકારની મોસમી આબોહવાનો પ્રદેશ બની રહેલો છે.

ભારત ઘણો વિશાળ દેશ છે. ભારતની ઉત્તર–દક્ષિણ લંબાઈ 3,214 કિમી. અને પૂર્વ–પશ્ચિમ પહોળાઈ 2,933 કિમી. છે. તેનું ક્ષેત્રફળ 32,87,263 ચોકિમી. જેટલું છે. તેની ભૂમિસીમાની લંબાઈ આશરે 15,200 કિમી. છે. જ્યારે દરિયાઈ સીમાની લંબાઈ આશરે 7,516.6 કિમી. છે (આંદામાન-નિકોબાર ટાપુઓ સહિત). ભારતની દક્ષિણ સીમા હિંદી મહાસાગરથી રચાયેલી કુદરતી સીમા છે. પશ્ચિમ સીમા અરબી સમુદ્રમાં આવેલ કચ્છ નજીકની સિરક્રીક(Sircreek) (ખાડી) અને પૂર્વ સીમા બંગાળના ઉપસાગરમાં આવેલ રાઇમંગલા નદીની ખાડી અથવા ન્યૂમૂર ટાપુઓ દ્વારા નક્કી થાય છે. અરબી સમુદ્ર અને બંગાળનો ઉપસાગર બંને હિંદી મહાસાગરના ભાગરૂપ હોવાથી તે પણ કુદરતી સીમા રચે છે. ઉપરાંત, આંદામાન-નિકોબાર ટાપુઓને પણ ભારતીય જળસીમામાં ગણવામાં આવે છે.

ભારતના પૂર્વ છેડા પરના અરુણાચલ પ્રદેશનું રાજ્ય અને ચીન વચ્ચેની સીમા, ત્યાંના સીમાવર્તી પ્રદેશમાં વસતા માનવભક્ષી આદિવાસીઓને લીધે કંઈક અંશે સુરક્ષિત રહી છે. નાગાલૅન્ડ, મણિપુર અને મિઝોરમ રાજ્યો મ્યાનમાર સાથે સીમા બનાવે છે. આ સીમાવર્તી પ્રદેશોમાં ગારો, ખાસી, મિઝો (લુશાઈ) જેવી ટેકરીઓ તથા ગીચ જંગલો આવેલાં છે. આ ટેકરીઓ પ્રમાણમાં નીચી હોવાથી સરળતાથી ઓળંગી શકાય છે. પશ્ચિમ બંગાળ, સિક્કિમ, આસામ, મેઘાલય અને ત્રિપુરા જેવાં પૂર્વ તરફનાં રાજ્યો બાંગ્લાદેશ સાથે કુદરતી તથા કૃત્રિમ (કાંટાળી વાડ) સરહદ રચે છે. એ જ રીતે પશ્ચિમ બંગાળ, આસામ અને અરુણાચલ પ્રદેશનાં રાજ્યો ભુતાન સાથે સીમા બનાવે છે. ભારતની પશ્ચિમ અને વાયવ્ય દિશામાં પાકિસ્તાન આવેલું છે. ગુજરાત, રાજસ્થાન અને પંજાબનાં રાજ્યો પાકિસ્તાન સાથે સીમા બનાવે છે. ઉત્તરે પાકિસ્તાનનો થોડોક ભાગ અને ચીન આવેલાં છે, તે જમ્મુ-કાશ્મીર રાજ્ય સાથે સીમા રચે છે. ભારતની ભૂમિસીમાની લંબાઈ દેશ અનુસાર આ પ્રમાણે છે : ભારત-ચીન સીમા (મેકમેહૉન રેખા) : 3,917 કિમી.; ભારત-પાકિસ્તાન સીમા : 3,310 કિમી. (વાસ્તવિક હરોળ–790 કિમી.; અને સિયાચીનમાં 98 કિમી.); ભારત–બાંગ્લાદેશ સીમા : 4,096 કિમી. (781 કિમી. નદીસીમા); ભારત–નેપાલ સીમા : 1,752 કિમી.; ભારત-મ્યાનમાર સીમા : 1,458 કિમી.; ભારત–ભુતાન સીમા : 587 કિમી; ભારત–અફઘાનિસ્તાન સીમા : 106 કિમી. અને ભારત રશિયા સાથે પણ સીમા ધરાવે છે.

ભૂસ્તરીય રચના : પ્રાકૃતિક ભૂગોળ તેમજ ભૂસ્તરશાસ્ત્રના સંદર્ભમાં ભારતનો સમગ્ર વિસ્તાર ત્રણ વિશિષ્ટ એકમોથી બનેલો છે. આ ત્રણે એકમો તેમનાં પ્રાકૃતિક તેમજ ભૂસ્તરીય લક્ષણોમાં ભિન્નતા ધરાવે છે. ભૂસ્તરીય એકમો : (i) શ્રીલંકાના ટાપુ સહિતનો દક્ષિણ ભારતનો ત્રિકોણાકાર ઉચ્ચસપાટ પ્રદેશ – આ વિસ્તાર દ્વીપકલ્પ તરીકે ઓળખાય છે. (ii) ભારતની પશ્ચિમે, ઉત્તર તથા પૂર્વમાં આવેલો હિમાલય તેમજ અન્ય પર્વતમાળાઓનો વિસ્તાર. તેમાં અફઘાનિસ્તાન, બલૂચિસ્તાન અને મ્યાનમારના પર્વતીય પ્રદેશોનો સમાવેશ થાય છે. આ વિસ્તાર ‘બાહ્ય-દ્વીપકલ્પ’ (Extra Peninsula) તરીકે ઓળખાય છે. (iii) ઉપર્યુક્ત બંને વિસ્તારોનું જુદું પાડતું પંજાબથી બંગાળ સુધીનું સિંધુ–ગંગાનું મેદાન. તે સિંધમાં આવેલી સિંધુની ખીણ સુધી વિસ્તરેલું છે.

ભૂસ્તરીય ઇતિહાસના પ્રારંભથી શરૂ કરીને આજ સુધી દ્વીપકલ્પીય વિસ્તાર પૃથ્વીની બાહ્ય સપાટીના ખંડીય પોપડાના એક ભાગ તરીકે જ રહ્યો છે, અર્થાત્ કૅમ્બ્રિયન કાળથી અર્વાચીન સમય સુધી કેટલાક સ્થાનિક અપવાદો સિવાય તેનું સમુદ્રજળ હેઠળ અવતલન થયું નથી. વળી તેના પર કોઈ પ્રકારની દરિયાઈ નિક્ષેપક્રિયા પણ થઈ નથી. માત્ર કિનારાના ભાગો પર અમુક સમયના દરિયાઈ નિક્ષેપોના સ્તર જામેલા છે ખરા.

બાહ્ય-દ્વીપકલ્પીય વિસ્તાર તેના ભૂસ્તરીય ઇતિહાસના મોટાભાગના કાળ દરમિયાન સમુદ્રજળ હેઠળ રહેલો છે. તેથી તે કૅમ્બ્રિયન કાળથી શરૂ કરીને બધા જ ભૂસ્તરીય સમયના વિશિષ્ટ દરિયાઈ નિક્ષેપોથી બનેલો છે. તેમાંથી મળી આવતા જુદા જુદા ભૂસ્તરીય કાળના જીવાવશેષો આ હકીકતની સાક્ષી પૂરે છે.

બીજો મહત્વનો તફાવત આ બંને વિસ્તારો વચ્ચેનાં ભૂરચનાત્મક લક્ષણોનો છે. બાહ્ય-દ્વીપકલ્પીય વિસ્તાર કરતાં દ્વીપકલ્પીય ભારતનો આ પ્રાચીનતમ ભાગ ગોંડવાના ભૂમિપ્રદેશનો જ એક હિસ્સો છે. તેનું ભૂસ્તર ર્દઢ હોવાથી તે ભૂકવચ અથવા અવિચળ પ્રદેશ (shield) તરીકે જાણીતો છે. દ્વીપકલ્પીય વિસ્તાર ર્દઢ ગણાતો હોવા છતાં જબલપુરમાં, લાતુરમાં અને કચ્છમાં મોટા ભૂકંપ થયા છે. 2001ના ભૂકંપે સમગ્ર ગુજરાતમાં તારાજી વેરેલી. બાહ્ય-દ્વીપકલ્પીય વિભાગ જળકૃત ખડક સ્તરોથી રચાયેલો છે તથા ભૂસંચલનજન્ય ક્રિયાઓમાં સામેલ થયેલો હોવાથી સ્તરભંગો અને ગેડરચનાઓવાળો બની રહેલો છે. આ ર્દષ્ટિએ તે પૃથ્વીનો ખૂબ જ નબળો વિસ્તાર ગણાય છે. આ કારણે જ અહીં અવારનવાર ભૂકંપ થતા રહે છે.

આ બંને વિસ્તારો વચ્ચેની ત્રીજી ભિન્નતા તેમના જળપરિવાહ વિશેની છે. દ્વીપકલ્પીય વિસ્તારની લગભગ બધી જ નદીઓ ઓછા જળપ્રમાણવાળી, છીછરી તેમજ આછા ઢોળાવવાળી છે. તે ઘસારાની સમભૂમિના સ્તર સુધી પહોંચી ગયેલી છે. નર્મદા અને તાપી તેમજ તેમની સહાયક નદીઓ ખંભાતના અખાતને મળે છે. તે સિવાયની બાકીની બધી જ નદીઓ પશ્ચિમ ઘાટમાંથી નીકળે છે અને પૂર્વીય જળપરિવાહ રચીને બંગાળના ઉપસાગરને મળે છે. બાહ્ય-દ્વીપકલ્પ વિસ્તારની બધી જ નદીઓ હિમાલયમાંથી નીકળે છે. તે બધી અત્યંત વેગવાળી અને પુષ્કળ જળજથ્થાવાળી છે. તેમાં વર્ષમાં બે વાર પૂર આવે છે. હિમાલયના ઉત્થાનને કારણે તેમનો વારંવાર કાયાકલ્પ (rejuvenation) થતો રહ્યો છે. કેટલીક નદીઓએ તેમનાં વહેણ પણ બદલ્યાં છે.

હિમાલયની તળેટીની ધારે ધારે આવેલું વિશાળ સિંધુ-ગંગાનું મેદાન ભારતનો ત્રીજો ભૂસ્તરીય એકમ છે. વાસ્તવમાં તો તે હિમાલયના ક્રમશ: ઉત્થાનને પરિણામે ઉદભવેલું એક વિશાળ ગર્ત છે. તેની ઉત્પત્તિ માટે જુદાં જુદાં મંતવ્યો પ્રવર્તે છે, તે પૈકી એડવર્ડ સ્વેસ અને ઓલ્ડહામ બુરાર્ડનાં મંતવ્યો વધુ જાણીતાં છે. આ ગર્ત તેના તળ પર અનેક પ્રકારની રચનાત્મક લાક્ષણિકતાઓવાળું છે. સિંધુ, ગંગા તેમજ તેમની શાખાનદીઓ દ્વારા હિમાલય પર્વતમાળામાંથી ઘસડાઈ આવેલા કાંપથી તે ક્રમશ: પુરાતું જવાથી મેદાનમાં પરિણમેલું છે. વિપુલ જળભંડાર અને કૃષિપેદાશો માટે આજે તે ખૂબ જ ઉપયોગી બની રહેલું છે.

રાજસ્થાનના રણને ચોથા એકમ તરીકે ઉમેરી શકાય. અરવલ્લીની પશ્ચિમે આવેલો રાજસ્થાનનો મોટો વિસ્તાર દ્વીપકલ્પીય ભારત અને બાહ્યદ્વીપકલ્પનાં મિશ્ર લક્ષણો ધરાવે છે. લાંબા ગાળાની શુષ્કતાને પરિણામે આ પ્રદેશમાં રણનાં લક્ષણો ઉદભવેલાં છે. ખડકોના વિભંજનથી તૈયાર થયેલી અને સિંધુના નિક્ષેપથાળામાંથી ફૂંકાઈ આવેલી રેતીના આવરણ નીચે આ સમગ્ર વિસ્તારનાં મૂળ લક્ષણો દટાઈ ગયેલાં છે.

હિમાલય અને તેની નજીકની પર્વતમાળાઓની રચના તૃતીય જીવયુગ દરમિયાન થયેલી છે. અહીં ભૂસ્તરીય અતીતમાં ટેથીસ સમુદ્ર અસ્તિત્વ ધરાવતો હતો. ઉત્તર અને દક્ષિણ તરફથી આવતી તે વખતની નદીઓએ લાખો વર્ષો સુધી તેના તળ પર કાંપ ઠાલવ્યા કર્યો. કાંપના બોજથી થાળું દબતું ગયું. કાંપ સમાવવાની ક્ષમતા વધી. પરંતુ જમાવટ વધી જતાં લાંબે ગાળે અહીંનું ભૂસંતુલન જોખમાયું. તેમાં અનેક પ્રકારનાં રચનાત્મક લક્ષણો ઉદભવતાં ગયાં. સંજોગોવશાત્ તે દરમિયાન–મધ્ય ઇયોસીન કાળગાળા વખતે – ગોંડવાના ભૂમિસમૂહમાંથી ઉત્તર તરફ આવતી ભારતીય ભૂતકતી એશિયા સાથે અથડાઈ. પરિણામે ટેથીસ મહાસાગર તળ પરથી નિક્ષેપ-જમાવટ હિમાલય સ્વરૂપે ઊંચકાઈ આવી – હિમાલયનું આ ઉત્થાન આખા તૃતીય જીવયુગના કાળગાળા દરમિયાન આંતરે આંતરે ત્રણથી ચાર વખત જુદા જુદા તબક્કાઓમાં થયેલું છે. હજી આજે પણ હિમાલય ઊંચકાઈ રહ્યો છે.

ભૂપૃષ્ઠ

ભૂપૃષ્ઠની ર્દષ્ટિએ ભારતને નીચે મુજબના પાંચ વિભાગોમાં વહેંચી શકાય : (1) હિમાલયની હારમાળા, (2) ગંગા-સિંધુનું વિશાળ મેદાન, (3) દ્વીપકલ્પીય ઉચ્ચપ્રદેશ, (4) દરિયા-કિનારાનાં સાંકડાં મેદાનો, (5) રણપ્રદેશ.

(1) હિમાલયની હારમાળા : પામીરની ગાંઠમાંથી નીકળતી અને કમાન આકારે પથરાયેલી હિમાલયની હારમાળા દુનિયાની સૌથી વધુ ઊંચાઈ ધરાવતી હારમાળા છે. તે પૂર્વ–પશ્ચિમ આશરે 2,400 કિમી.ની લંબાઈ અને ઉત્તર–દક્ષિણ સ્થાનભેદે આશરે 160થી 400 કિમી.ની પહોળાઈવાળી છે. તેની સરેરાશ ઊંચાઈ 6,000 મીટર જેટલી છે. દુનિયાનું સર્વોચ્ચ શિખર માઉન્ટ એવરેસ્ટ (ગૌરીશંકર) હિમાલયમાં આવેલું છે. તેની ઉત્તરે તિબેટનો ઉચ્ચપ્રદેશ અને દક્ષિણે ગંગા-જમનાનું મેદાન આવેલું છે. એશિયા ખંડના પર્વતીય વિસ્તારોનાં 6,500 મીટરથી વધુ ઊંચાં શિખરો પૈકીનાં 92 શિખરો આ હારમાળામાં છે.

ઊંચાઈના સંદર્ભમાં આ હારમાળાને ત્રણ વિભાગોમાં વહેંચી શકાય છે : (i) ઉચ્ચ હિમાલય, (ii) મધ્ય હિમાલય અથવા લઘુ હિમાલય અને (iii) બાહ્ય હિમાલય.

(i) ઉચ્ચ હિમાલય : ઉચ્ચ હિમાલયની ગિરિમાળાઓ જમ્મુ-કાશ્મીરમાં આવેલા નંગા પર્વતથી શરૂ કરીને આસામમાં આવેલ નામચા બર્વા શિખર સુધી વિસ્તરેલી છે. તેની પૂર્વ–પશ્ચિમ લંબાઈ 2,400 કિમી. છે, જ્યારે પહોળાઈ 25 કિમી. છે. હિમરેખાથી ઉપર તરફનો આ વિભાગ બારેમાસ હિમાચ્છાદિત રહેતો હોવાથી તેમાંથી અનેક હિમનદીઓ નીકળે છે. આ વિભાગની સરેરાશ ઊંચાઈ 6,100 મીટર છે, પરંતુ તેમાં 7,000 મીટરથી પણ વધુ ઊંચાઈવાળાં શિખરો આવેલાં છે. દુનિયાનાં ઊંચાં શિખરો માઉન્ટ એવરેસ્ટ (8,872 મી.); ગોડવિન ઑસ્ટિન (8,611 મી.); કાંચનજંઘા (8,598 મી.); કામેટ  (7,756 મી.); ધવલગિરિ (8,167 મી.) તથા નંગા પર્વત : (8,125 મી.); ગેશર બ્રમ (8,068 મી.); ગોસાઇન્થાન (8,013); નંદાદેવી (7,817 મી.) આ વિભાગમાં આવેલાં છે. આ હારમાળાની બાજુઓ સીધા ઢોળાવવાળી છે અને તેમાં પહોળી ખીણોનો અભાવ છે. આ હારમાળામાં આવેલી હિમનદીઓ ભારતની મહત્વની નદીઓનાં ઉદગમસ્થાનો છે. આ શ્રેણીમાં આવેલી ઝંસ્કાર અને લડાખની હારમાળાઓની મધ્યમાં સિંધુ નદીની ખીણ આવેલી છે. કારાકોરમ હારમાળામાં આવેલો કારાકોરમ ઘાટ (5,575 મીટર) ભારતના લેહ અને ચીનનાં શહાખીડુલ્લા સ્થળોને જોડે છે, જ્યારે ઝંસ્કાર હારમાળામાં આવેલો શિપ્કી ઘાટ (4,694 મીટર) ભારતનાં સિમલા અને ચીનનાં ટોલિંગ સ્થળોને જોડે છે.

(ii) મધ્ય હિમાલય (લઘુ હિમાલય) : આ હારમાળા ઉચ્ચ હિમાલયની દક્ષિણે અને સમાંતર આશરે 80થી 100 કિમી. પહોળાઈમાં પથરાયેલી છે. તેની સરેરાશ ઊંચાઈ 3,000 મીટર જેટલી છે. ઉચ્ચ અને મધ્ય હિમાલય હારમાળાઓની વચ્ચે બે વિશાળ ખીણપ્રદેશો આવેલા છે : પશ્ચિમ તરફ 4,900 ચોકિમી.નો વિસ્તાર ધરાવતી કાશ્મીરની ખીણ અને પૂર્વમાં નેપાળમાં આવેલી ખટમંડુની ખીણ – આ બંને ખીણો લગભગ સપાટ મેદાન જેવી છે. આ હારમાળામાં સિમલા, મસૂરી અને નૈનીતાલ જેવાં ગિરિમથકો આવેલાં છે. અહીંની પાંગી હારમાળામાં આવેલો બર્ઝિલ ઘાટ (4,199 મી.) શ્રીનગર અને ગિલગિટ (પાકિસ્તાન હસ્તક) શહેરોને જોડે છે.

(iii) બાહ્ય હિમાલય : આ હારમાળા હિમાલયના તળેટી વિસ્તારમાં નીચી ટેકરીઓ રૂપે જોવા મળે છે. તેની પહોળાઈ 15થી 30 કિમી. જેટલી છે. તેની સરેરાશ ઊંચાઈ 1,500 મીટર છે. મધ્ય હિમાલય અને બાહ્ય હિમાલયની મધ્યમાં આવેલા ખીણપ્રદેશોને પશ્ચિમમાં દૂન અને પૂર્વમાં દ્વાર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. દા.ત., દહેરાદૂન, હરદ્વાર વગેરે. આ હારમાળા શિવાલિકની ટેકરીઓ તરીકે પણ જાણીતી છે, જોકે સળંગ હિમાલયમાં સ્થાનભેદે તેનાં જુદાં જુદાં સ્થાનિક નામ પણ છે. બલૂચિસ્તાનમાં મકરાન, સિંધમાં મંચાર, આસામમાં તિપામ, ડુપી તિલા અને દિહિંગ તથા મ્યાનમારમાં ઇરાવદી નામોથી તે ઓળખાય છે. પૂર્વ વિભાગમાં પતકાઈ, નાગા અને મિઝો(લુશાઈ)ની ટેકરીઓ આવેલી છે, તે વધુ પૂર્વ તરફ જતાં આરાકાનયોમા (મ્યાનમાર) તરીકે ઓળખાય છે. આ શ્રેણીનો જ એક ફાંટો પૂર્વ ભારતમાં જે પશ્ચિમ તરફ લંબાય છે, તે ખાસી, ગારો અને જેંતિયાની ટેકરીઓને નામે ઓળખાય છે. ઊંડી ખીણો, પુષ્કળ વરસાદ, ગીચ જંગલો, હિંસક પ્રાણીઓ તેમજ માનવભક્ષી આદિવાસી ટોળીઓને લીધે અહીંનો વિસ્તાર લગભગ અલ્પ વસ્તીવાળો બની રહેલો છે.

હિમાલયમાં આવેલા જુદા જુદા ઘાટો પૈકી કારાકોરમ અને જેલાપલા ઘાટ વધુ મહત્વના છે. અન્ય જાણીતા ઘાટોમાં શિપ્કી, કોન્ગકા, થાગ લા, લાહુ લા, નાથુ લા, થાગણ ઘાટ અને ચુસુલ ઘાટનો સમાવેશ કરી શકાય.

(2) સિંધુગંગાનું વિશાળ મેદાન : હિમાલય અને દક્ષિણ ભારતના ઉચ્ચપ્રદેશની વચ્ચે આવેલું આ મેદાન દુનિયાનાં મોટાં કાંપનાં મેદાનો પૈકીનું એક ગણાય છે. તે પૂર્વ–પશ્ચિમ 2,400 કિમી. લાંબું અને સ્થાનભેદે 150થી 500 કિમી. પહોળાઈવાળું છે. તેનું કુલ ક્ષેત્રફળ 7,77,000 ચોકિમી. જેટલું છે. તે હિમાલયમાંથી નીકળતી નદીઓ દ્વારા ઘસડાઈ આવેલા કાંપથી બનેલું છે. આ મેદાનનું નિર્માણ પ્લાયસ્ટોસીન કાલખંડમાં થયેલું છે, તેમ છતાં આજ સુધી પણ તેની રચના ચાલુ છે. સપાટીના ઊંચાણ-નીચાણની ર્દષ્ટિએ તેને સમતળ ગણાવી શકાય. સમુદ્ર-સપાટીથી તેની ઊંચાઈ લગભગ 250થી 300 મીટર જેટલી છે, પરંતુ દિલ્હી પાસે જ્યાં અરવલ્લીના ફાંટારૂપે ઊંચી ભૂમિ શિવાલિક હારમાળા સુધી પહોંચે છે ત્યાં મેદાનની ઊંચાઈ વધુ છે. દેહલી(દિલ્હી)નો અર્થ ઉંબરો થાય છે, તે મુજબ દિલ્હી ગંગાના મેદાનના પ્રવેશદ્વારનો ઉંબરો ગણાય છે. આ ઊંચાઈને કારણે જ સિંધુ અને ગંગાનાં મેદાનો જુદાં પડે છે. આ મેદાનોના ઢોળાવો એકતરફી ન હોવાથી સિંધુને મળતી રાવી, બિયાસ, જેલમ, ચિનાબ, સતલજ વગેરે નદીઓ નૈર્ઋત્ય તરફ વહે છે. સિંધુ નદી પણ નૈર્ઋત્ય તરફ વહીને છેવટે અરબી સમુદ્રને મળે છે; જ્યારે ગંગાને મળતી જમના, ગોમતી, ગંડક વગેરે નદીઓ અગ્નિ દિશામાં વહીને બંગાળના ઉપસાગરને મળે છે. આ મેદાનમાં કાંપના થર 500 મીટરની ઊંડાઈ સુધી વિસ્તરેલા છે. દુનિયાના મુખ્ય ત્રિકોણપ્રદેશોમાં ગંગાના મુખત્રિકોણની પણ ગણના થાય છે. ત્રિકોણપ્રદેશમાં થતી રહેતી કાંપજમાવટને કારણે મેદાન સતત બંગાળના ઉપસાગર તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. 18મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં કૉલકાતા (કલકત્તા) દરિયાકિનારે હતું, આજે નથી. ભારતનો આ મેદાની પ્રદેશ સૌથી વધુ ફળદ્રૂપ હોવાથી તે ગીચ વસ્તીનો પ્રદેશ બની રહેલો છે. ખેતીની ર્દષ્ટિએ પણ તે અતિ સમૃદ્ધ ગણાય છે. અહીં દિલ્હી, આગ્રા, કાનપુર, લખનૌ, અલાહાબાદ, વારાણસી, પટણા, કોલકાતા જેવાં શહેરો વસેલાં છે.

(3) દ્વીપકલ્પીય ઉચ્ચપ્રદેશ : ભારતનો આ જૂનામાં જૂનો પ્રદેશ છે. તેની ઉત્તર–દક્ષિણ લંબાઈ મધ્યપ્રદેશના પંચમઢીથી શરૂ કરીને કન્યાકુમારી સુધી આશરે 1,600 કિમી. અને વધુમાં વધુ પહોળાઈ પશ્ચિમે સહ્યાદ્રિથી શરૂ કરીને પૂર્વમાં રાજમહાલની ટેકરીઓ સુધી 1,400 કિમી. જેટલી છે. આ ઉચ્ચપ્રદેશની સરેરાશ ઊંચાઈ 600 મીટર છે, પરંતુ વધુમાં વધુ ઊંચાઈ 1,000 મીટર છે. અહીં અનેક નાના નાના ઉચ્ચપ્રદેશો પણ આવેલા છે. વિંધ્ય પર્વત, સાતપુડા અને મહાદેવના પહાડો, દક્ષિણના ઉચ્ચપ્રદેશના બે ભાગ પાડે છે. ઉત્તરમાં અરવલ્લીની હારમાળા આવેલી છે અને દક્ષિણ તરફ સહ્યાદ્રિ હારમાળા વિસ્તરેલી છે. ઉત્તર તરફના ભાગનો ઢોળાવ ઈશાન તરફનો હોવાથી ચંબલ અને બેતવા નદીઓ ઉત્તર તરફ વહીને, જમના-શોણને મળીને ગંગામાં સમાઈ જાય છે. દક્ષિણ તરફના ભાગનો ઢોળાવ અગ્નિકોણી હોવાથી મહા, ગોદાવરી, કૃષ્ણા અને કાવેરી નદીઓ બંગાળના ઉપસાગરને મળે છે. વિંધ્ય અને સાતપુડા વચ્ચે નર્મદા-તાપી નદીઓ ફાટખીણના માર્ગે પશ્ચિમ તરફ વહીને ખંભાતના અખાતને–અરબી સમુદ્રને મળે છે.

દક્ષિણનો ઉચ્ચપ્રદેશ દક્ષિણ તેમજ પશ્ચિમ તરફ વધુ ઊંચાઈ ધરાવે છે. સહ્યાદ્રિ આ ઉચ્ચપ્રદેશનો સીધા ઢોળાવવાળો વિસ્તાર છે. તે પશ્ચિમઘાટના નામથી પણ ઓળખાય છે. તેની ઊંચાઈ સરેરાશ 1,200 મીટર જેટલી છે. ઉચ્ચપ્રદેશની પૂર્વ બાજુએ તૂટક તૂટક રૂપે પૂર્વ ઘાટ આવેલો છે. તેની ઊંચાઈ ઓછી છે. પશ્ચિમ ઘાટ અને પૂર્વ ઘાટ મૈસૂર નજીક ભેગા થાય છે. ત્યાં નીલગિરિની ટેકરીઓ આવેલી છે. નીલગિરિનું સૌથી ઊંચું ગણાતું શિખર દોદાબેટા (2,637 મીટર) છે, પરંતુ વાસ્તવમાં તો અનાઈમુડીની ઊંચાઈ 2,695 મીટર છે. તે દક્ષિણમાં કન્યાકુમારી સુધી વિસ્તરેલી છે.

(4) દરિયાકિનારાનાં મેદાનો : ભારતના દરિયાકિનારાનાં મેદાનોને બે ભાગમાં વહેંચેલાં છે : (i) પૂર્વ કિનારાનું મેદાન અને (ii) પશ્ચિમ કિનારાનું મેદાન.

(i) પૂર્વ કિનારાનું મેદાન : પશ્ચિમ કિનારાના મેદાન કરતાં પૂર્વ કિનારાનું મેદાન વધુ પહોળું છે. આ મેદાન પૂર્વઘાટ અને બંગાળના ઉપસાગરની મધ્યમાં આવેલું છે. તેના દક્ષિણ ભાગને કોરોમાંડલનું મેદાન અને ઉત્તર ભાગને કલિંગનું મેદાન કહે છે. કોરોમાંડલનો પટ કલિંગના મેદાન કરતાં વધુ પહોળો છે. પૂર્વ કિનારાનું મેદાન ઉત્તરથી દક્ષિણ તરફ જતાં વધુ પહોળું થતું જાય છે. ગોદાવરી, કૃષ્ણા તથા કાવેરીના મુખપ્રદેશના મેદાનની પહોળાઈ આશરે 100 કિમી.ની છે. આ મેદાનની ઊંચાઈ 15 મીટરથી પણ ઓછી છે. કૃષ્ણા નદીની દક્ષિણે રહેલા ભાગની પહોળાઈ લગભગ 475થી 675 કિમી. સુધીની છે. પૂર્વ તરફનો દરિયાક્ધિાારો ઓછો ખાંચાખૂંચીવાળો છે, તેથી અહીં બંદરો ઓછા પ્રમાણમાં છે. અહીં કોલકાતા, તુતિકોરિન, ચેન્નઈ, વિશાખાપટનમ્ જેવાં બંદરો આવેલાં છે. અહીંના દરિયાકિનારે રેતીના અનેક ઢૂવા આવેલા છે, તેથી કેટલાંક સ્થળોએ ખાડીસરોવરની રચના થયેલી છે. ચિલકા અને પુલિકટ તેનાં ઉદાહરણો છે.

(ii) પશ્ચિમ કિનારાનું મેદાન : આ મેદાન પશ્ચિમ ઘાટ અને અરબી સમુદ્રના કિનારા વચ્ચે આવેલું છે. મુંબઈની દક્ષિણમાં ગોવા સુધી તે કોંકણના મેદાન તરીકે અને ત્યાંથી વધુ દક્ષિણના ભાગને મલબારના મેદાન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પશ્ચિમના મેદાનનો મધ્યભાગ સૌથી સાંકડો છે, તેની પહોળાઈ 30થી 35 કિમી. જેટલી છે, નર્મદા અને તાપીના મુખ પાસે આ મેદાનની પહોળાઈ 80 કિમી. જેટલી થાય છે. અહીંથી ઉત્તર ગુજરાત અને સૌરાષ્ટ્રનું મેદાન વધુ પહોળું છે. પશ્ચિમ કિનારાના મેદાનના દરિયાકિનારે રેતીના ઢૂવા વધુ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે, ઢૂવાઓની પાછળના ભાગમાં પાણી ભરાતાં ખાડી-સરોવરની રચના થયેલી જોવા મળે છે. પશ્ચિમ કિનારે કચ્છમાં પણ આવાં કુદરતી સરોવરો રચાયેલાં છે.

(5) રણપ્રદેશ : પશ્ચિમ ભારતનો નીચી ભૂમિનો રણવિસ્તાર એક તરફ અરવલ્લી હારમાળાથી અને બીજી તરફ અરબી સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે. તે કર્કવૃત્તથી શરૂ કરીને 30° ઉ. અ. વચ્ચે પથરાયેલો છે. તે થરના રણ કે રાજસ્થાનના રણ તરીકે પણ ઓળખાય છે. રાજસ્થાન, હરિયાણા અને દક્ષિણ પંજાબને આવરી લેતા રણપ્રદેશનો કુલ વિસ્તાર આશરે 1,54,000 ચોકિમી. જેટલો થાય. આ રણપ્રદેશ બે ભાગમાં વહેંચાયેલો છે : (i) પંજાબ-રાજસ્થાનનો રણપ્રદેશ, (ii) કચ્છનો રણપ્રદેશ. રાજસ્થાનના રણ તરીકે ઓળખાતા ભાગમાં દક્ષિણ પંજાબ તેમજ જોધપુર, બીકાનેર અને જેસલમેરનો સમાવેશ થાય છે. રાજસ્થાનનો આ ભૂમિભાગ આશરે 200 મીટર જેટલી ઊંચાઈ ધરાવે છે, તે ‘જોતવાના’ પ્રદેશ તરીકે પણ ઓળખાય છે. અહીં રેતીની બે પ્રકારની ટેકરીઓ જોવા મળે છે : અનુદીર્ઘ (લાંબી) અને અનુપ્રસ્થ (આડી). સિંધી ભાષામાં ભિટ (Bhits) તરીકે ઓળખાતી લાંબી ટેકરીઓ પવનોના દિશાના માર્ગને અનુસરતી ઈશાન–નૈર્ઋત્ય ઉપસ્થિતિવાળી તૈયાર થાય છે, આડ ટેકરીઓ પવનની દિશાને કાટખૂણે ગોઠવાય છે, તેમને રેતીના ઢૂવા કહે છે. સામાન્ય રીતે તેમની ઊંચાઈ 60 મીટર જેટલી હોય છે. રણવિસ્તારની સમગ્ર જમીનમાં ક્ષારોનું પ્રમાણ પણ ભળેલું હોય છે. આ કારણે નજીકના પ્રદેશની નદીઓ કે સરોવરોનાં જળ ખારાં હોય છે. ખારી નદી અને સાંભર સરોવર તેનાં ઉદાહરણ છે.

કચ્છનું રણ બે વિભાગમાં વહેંચાયેલું છે : મોટું રણ (7,000 ચોકિમી.) અને નાનું રણ (4,000 ચોકિમી.). તેનો કુલ વિસ્તાર 11,000 ચોકિમી. જેટલો થાય છે. આ રણનો ઢોળાવ સમુદ્ર તરફનો છે. કેટલીક વાર ઉદભવતી અનિશ્ચિત પરિસ્થિતિને કારણે અહીંની સપાટી કાદવ-કીચડવાળી પણ બની રહે છે. નૈર્ઋત્યના મોસમી પવનોને લીધે પડતા વરસાદ તેમજ નદીઓનાં પાણી અહીંના સમગ્ર વિસ્તારમાં ફેલાઈ જાય છે, સાથે સાથે સમુદ્રસપાટી 1થી 15 મીટર ઊંચી આવતાં અહીં ખારું પાણી પથરાઈ જાય છે. આ કારણે ચોમાસામાં મોટું અને નાનું રણ એકાકાર બની રહે છે. નાના રણનું પાણી નળ સરોવર દ્વારા ખંભાતના અખાતમાં પણ ઠલવાય છે.

જળપરિવાહ

ભારતના જળપરિવાહના સંદર્ભમાં નદીઓનું 70 % જળ ગંગા-બ્રહ્મપુત્રની જળપ્રણાલી દ્વારા બંગાળના ઉપસાગરમાં ભળે છે, સિંધુનદીની જળપ્રણાલી દ્વારા 20 % જળ ભળે છે, જ્યારે દક્ષિણ ભારતની નદીઓનાં જળનું પ્રમાણ 10%થી પણ ઓછું છે. આશરે 1 % જળરાશિમાં હિમાચ્છાદિત પ્રદેશો, રણવિસ્તારો અને ટાપુવિસ્તારોનો સમાવેશ થઈ શકે છે.

ભારતના જળપરિવાહને ત્રણ વિભાગોમાં વહેંચી શકાય : (1) ઉત્તર ભારતનો જળપરિવાહ, (2) દક્ષિણ ભારતનો જળપરિવાહ, (3) આંતરિક જળપરિવાહ.

(1) ઉત્તર ભારતનો જળપરિવાહ : વિદ્વાનોના મત પ્રમાણે ઉત્તર ભારતની નદીઓ હિમાલયની ઉત્પત્તિ થઈ તે પહેલાંની છે. આવી નદીઓ યથાપૂર્વ (antecedent) નદીઓ કહેવાય છે. તે પૈકીની મોટાભાગની નદીઓ હિમાલયના હિમાચ્છાદિત પ્રદેશોમાંથી નીકળે છે. તેમાં ચોમાસા દરમિયાન વરસાદથી તથા ઉનાળા દરમિયાન હિમગલનથી એમ વર્ષમાં બે વાર પૂર આવે છે. કેટલીક નદીઓ તિબેટના ઉચ્ચપ્રદેશનું પાણી પણ પોતાની સાથે લાવે છે. આ નદીઓ બારેમાસ જળથી ભરપૂર રહેતી હોવાથી તેમને કાયમી નદીઓ કહે છે.

ઉત્તર ભારતની જળપ્રણાલીને પણ ત્રણ વિભાગોમાં વહેંચી શકાય : (i) સિંધુનો જળપરિવાહ, (ii) ગંગાનો જળપરિવાહ, (iii) બ્રહ્મપુત્રનો જળપરિવાહ.

(i) સિંધુનો જળપરિવાહ : સિંધુ વિશાળ પાયા પર સિંચાઈ પદ્ધતિ માટે જળસ્રોત પૂરી પાડતી દુનિયાની નદીઓ પૈકીની એક છે. સિંધુ-ગંગા વચ્ચે જે જળવિભાજક પ્રદેશ આવેલો છે, તે આશરે 300 મીટરની ઊંચાઈ ધરાવે છે. સિંધુની સહાયક નદીઓમાં રાવી, બિયાસ, ચિનાબ, જેલમ અને સતલજ મુખ્ય છે, જે નૈર્ઋત્ય તરફ વહીને સિંધુને મળે છે. આ પાંચ નદીઓના કાંપનિક્ષેપનથી નિર્માણ પામેલો પ્રદેશ પંજાબ (પંચ આબ) કહેવાય છે. આ બધી નદીઓ હિમાલયમાંથી નીકળતી હોવાથી તેમાં બારેમાસ જળપુરવઠો રહે છે. આ બધી નદીઓનો મોટોભાગ પાકિસ્તાનમાંથી વહેતો હોવાથી ભારતને તે બહુ ઉપયોગી નથી. સિંધુ જળપરિવાહની નદીઓ નૈર્ઋત્ય તરફ વહીને અરબી સમુદ્રને મળે છે. સિંધુને મળતી જે નદીઓ ભારત-પાકિસ્તાન બંને દેશમાં વહે છે, તેના જળવિવાદ અંગે જે કરાર થયા છે, તેને આધારે સિંધુ, જેલમ અને ચિનાબનાં પાણી પાકિસ્તાનને તથા રાવી, બિયાસ અને સતલજનાં પાણી ભારતને મળે છે. સિંધુ નદીનું ઉદગમસ્થાન ચીન હસ્તક આવેલા માનસરોવરમાં રહેલું છે. આ નદીની કુલ લંબાઈ તિબેટ-પાકિસ્તાન સહિત 3,180 કિમી. છે.

(ii) ગંગાનો જળપરિવાહ : ગંગા નદી પુરાણ, ધર્મ, સંસ્કૃતિ, કૃષિ, જળમાર્ગ વગેરે સંદર્ભમાં ભારતની સૌથી મહત્વની નદી છે. તેનું મૂળ હિમાલયના કામેટ શિખર વિસ્તારમાં ગંગોત્રીમાં રહેલું છે. હરદ્વાર પાસે તે મેદાનમાં પ્રવેશ કરે છે. તેનો કુલ પ્રવાહવિસ્તાર 8,38,200 ચોકિમી. જેટલો થાય છે. આ નદી ભારતના કુલ ક્ષેત્રફળના
25 % ભાગને પાણી પૂરું પાડે છે. તેની કુલ લંબાઈ આશરે 2,500 કિમી. જેટલી છે. તેના કિનારા પર હરદ્વાર, કાનપુર, અલાહાબાદ, વારાણસી, પટણા, ગયા, કોલકાતા, હાવરા વગેરે સ્થળો આવેલાં છે. અલાહાબાદ ખાતે ગંગા-યમુનાનો સંગમ થાય છે. તેને મળતી અન્ય નદીઓમાં ગોમતી, ઘાઘરા, ગંડક અને કોશી મુખ્ય છે. આ પૈકી કોશી નેપાલમાંથી નીકળે છે. બિહારમાં તે પારાવાર નુકસાન કરતી હોવાથી તેને બિહારની દિલગીરી કહે છે. હવે તેના પર પણ નિયંત્રણ લાવી શકાયું છે. આ ઉપરાંત દક્ષિણના ઉચ્ચ પ્રદેશમાંથી નીકળીને ઉત્તર તરફ વહેતી ચંબલ, બેતવા અને કેન નદીઓ ગંગાને મળે છે. વળી પૂર્વ તરફ વહેતી શોણ અને દામોદર પણ ગંગાને મળે છે. યમુના નદી જમ્નોત્રી શિખરમાંથી નીકળીને દિલ્હી, આગ્રા, મથુરા વગેરે શહેરો ખાતેથી પસાર થઈ ગંગાને મળે છે.

ઉત્તર ભારતની નદીઓ ઘસારાની સાથે વહનક્રિયા અને નિક્ષેપનું પણ કામ કરે છે. ગંગા નદીને કારણે સુંદરવનનો ત્રિકોણાકાર પ્રદેશ વધુ ને વધુ વિસ્તૃત થઈ રહ્યો છે. ગંગાનો જે પ્રવાહ પશ્ચિમ બંગાળ તરફ વહે છે તે હુગલી તરીકે, બાંગ્લાદેશમાં પ્રવેશે છે તે પછી પદ્મા તરીકે અને બ્રહ્મપુત્રને મળે છે તે મેઘના તરીકે ઓળખાય છે. ગંગા નદી એના વિપુલ જળજથ્થાને કારણે તેના મુખથી કાનપુર સુધી જળમાર્ગ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાય છે.

(iii) બ્રહ્મપુત્રનો જળપરિવાહ : બ્રહ્મપુત્ર નદી હિમાલયમાં કૈલાસ શિખરના કોંગુત્શો (માનસરોવરથી અગ્નિદિશામાં 96 કિમી. અંતર પર) પાસેથી નીકળી લાંબા અંતર સુધી તિબેટમાં વહે છે. તેની કુલ લંબાઈ આશરે 2,900 કિમી. છે. ભારતમાં તેની લંબાઈ 720 કિમી.ની છે. તિબેટ છોડીને તે ભારતના ઈશાન ખૂણે આસામમાં પ્રવેશે છે. આ નદીમાં દર વર્ષે પૂર આવે છે. ભારતનો પ્રદેશ છોડીને તે બાંગ્લાદેશમાં વહીને ગંગાનદીના પ્રવાહમાં ભળી જાય છે અને બંગાળના ઉપસાગરને મળે છે. આ નદીનો પટ ખૂબ જ વિશાળ છે. ગુઆહાટી અને દિબ્રૂગઢ શહેરો આ નદી પર આવેલાં છે. આ નદી તેના મુખથી દિબ્રૂગઢ સુધી જળમાર્ગ તરીકે ઉપયોગી છે. તિસ્તા નદી તેની સહાયક નદી છે.

 (2) દક્ષિણ ભારતનો જળપરિવાહ : દક્ષિણ ભારતની નદીઓ અનુવર્તી જળપરિવાહ ધરાવે છે. વિદ્વાનોના મત પ્રમાણે દક્ષિણ ભારતની નદીઓ ઉત્તર ભારતની નદીઓ કરતાં પણ વધુ પ્રાચીન છે. અહીંની મોટાભાગની નદીઓ પશ્ચિમઘાટમાંથી નીકળીને બંગાળના ઉપસાગરને મળે છે. આ નદીઓમાં પાણીપુરવઠો પ્રમાણમાં ઓછો રહે છે, તેમજ તે ટૂંકી અને છીછરી છે. આ નદીઓમાં ગોદાવરી, કૃષ્ણા, કાવેરી, મહા, પેન્નાર, પેરિયાર, પમ્બા અને શરાવતીનો સમાવેશ કરી શકાય. તેમના માર્ગમાં અનેક કોતરો અને ધોધ આવતાં હોવાથી તે નૌકાવહન માટે ઉપયોગી નીવડતી નથી.

વિંધ્ય અને સાતપુડાની હારમાળાઓમાંથી નીકળતી નર્મદા અને તાપી ફાટખીણના માર્ગે વહીને અરબી સમુદ્રને મળે છે. તે નૌકાવહન માટે અંશત: ઉપયોગમાં લેવાય છે. નર્મદાનું મૂળ મૈકલ પર્વતના અમરકંટકમાં રહેલું છે, જ્યારે તાપીનું મૂળ સાતપુડાની ટેકરીઓમાં આવેલું છે. નર્મદાનું પ્રવાહક્ષેત્ર 98,420 ચોકિમી. જેટલું છે, તેની કુલ લંબાઈ 1,310 કિમી. અને તાપીની કુલ લંબાઈ 752 કિમી. જેટલી છે. અને જળવહન ક્ષેત્ર 75,000 ચોકિમી. છે. આ બંને નદીઓ એકબીજીને સમાંતર વહે છે. નર્મદાના મુખ પર ભરૂચ અને તાપીના મુખ પર સૂરત શહેર વસેલાં છે નર્મદા નદી પરના જબલપુર પાસે આવેલા ભેડાઘાટ તથા ધુંઆધારના ધોધ જાણીતા છે.

ગોદાવરી નદી પશ્ચિમઘાટમાં આવેલા નાસિક પાસેથી નીકળે છે. તેની લંબાઈ આશરે 1,465 કિમી. છે. તેનો પ્રવાહપ્રદેશ 3,23,800 ચોકિમી. જેટલો છે. તે ભારતના ક્ષેત્રફળના 10 % વિસ્તારનું પાણી મેળવે છે. તે પૂર્વ તરફ આંધ્રપ્રદેશમાં વહીને બંગાળના ઉપસાગરને મળે છે. કૃષ્ણા નદી પશ્ચિમઘાટમાં આવેલા મહાબળેશ્વર પાસેથી નીકળે છે. તેની લંબાઈ 1,270 કિમી. છે અને તેનું પ્રવાહક્ષેત્ર 2,71,300 ચોકિમી. જેટલું છે. તે પણ પૂર્વ તરફ આંધ્રપ્રદેશમાં વહીને બંગાળના ઉપસાગરને મળે છે. કાવેરી નદી પશ્ચિમઘાટમાંથી નીકળી કર્ણાટક અને તામિલનાડુ રાજ્યોમાં વહીને બંગાળના ઉપસાગરને મળે છે. તેની લંબાઈ 760 કિમી. અને પ્રવાહક્ષેત્ર 94,400 ચોકિમી. જેટલાં છે. તિરુચિરાપલ્લી કાવેરી પર આવેલું છે. મહાનદી મધ્યભારતમાં આવેલી વિંધ્યપર્વત માળાના મૈકલ પર્વતમાંથી નીકળે છે, ઓરિસા રાજ્યમાં વહીને બંગાળના ઉપસાગરને મળે છે. તેની લંબાઈ 890 કિમી. જેટલી છે. કટક શહેર તેના મુખ પાસે આવેલું છે.

દક્ષિણ ભારતની નદીઓનાં મૂળ ઓછી ઊંચાઈવાળા પ્રદેશોમાં રહેલાં હોવાથી તેમના જળજથ્થાનો આધાર વરસાદ પર રહેલો છે. આ નદીઓનો વહનમાર્ગ અસમતળ પ્રદેશોમાંથી જતો હોવાથી તેમના માર્ગમાં જળધોધોનું નિર્માણ થયેલું છે. દા.ત., કાવેરી પરનો શિવસમુદ્રમનો ધોધ, શરાવતી પરનો જોગનો ધોધ. જોગનો ધોધ એશિયાભરમાં સૌથી વધુ ઊંચાઈ (300 મીટર) ધરાવતો ધોધ છે. આ ઉપરાંત નર્મદા પરનો ધુઆંધારનો ધોધ, ચંબલ પરનો સુલિયાનો ધોધ, ગોકાક નદી પરનો ગોકાકનો ધોધ તથા ભવાનીસાગરને મળતી નાની નદી પરનો પાયકારાનો ધોધ અન્ય ઉદાહરણો છે.

(3) આંતરિક જળપરિવાહ : આ પ્રકારનો જળપરિવાહ માત્ર પશ્ચિમ રાજસ્થાનમાં જ જોવા મળે છે. રણવિસ્તારમાંથી વહેતી નદીઓમાં માત્ર લૂણી નદી જ કચ્છની ખાડી સુધી પહોંચે છે. બાકીની નાની નાની બધી જ નદીઓ રણમાં જ સમાઈ જાય છે, કેટલીક સાંભર સરોવરને મળે છે. ગુજરાતમાં આવેલી બનાસ, સરસ્વતી અને રૂપેણ નદીઓ પણ કચ્છના રણમાં સમાઈ જાય છે. આ ત્રણે નદીઓ સમુદ્રને મળતી ન હોવાથી તે કુંવારિકા અથવા અંત:સ્થ નદીઓ કહેવાય છે.

સરોવરો : ભારત વિસ્તારમાં વિશાળ હોવા છતાં તેમાં કુદરતી સરોવરો ખૂબ ઓછાં છે. હિમાલયમાં આવેલાં મીઠા પાણીનાં જાણીતાં સરોવરોમાં વુલર (110 ચોકિમી.), દાલ (24 ચોકિમી.). નૈનીતાલ (84 ચોકિમી. સરેરાશ ઊંડાઈ 27 મી.) અને ભીમતાલ(68 ચોકિમી. સરેરાશ ઊંડાઈ 26 મી.) અને માનસબલનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત સાતતાલ અને ખુરપાતાલ શેષનાગ, અનંતનાગ, ગોધરબલ, અચ્છાબલ અને વેરીનાગ પણ છે. હિમનદીઓ દ્વારા બનેલાં સરોવરોમાં ગંગોત્રી અને જમનોત્રીનો સમાવેશ કરી શકાય. મહારાષ્ટ્રમાં આવેલું 90 મી. ઊંડું લોનાર સરોવર જ્વાળામુખમાં રચાયેલું સરોવર ગણાય છે. ખાડી સરોવરોમાં ઓરિસાનું ચિલકા (210 ચોકિમી. વર્ષાઋતુમાં તેનું ક્ષેત્રફળ વધી જાય છે.), પુલિકટ (90 ચોકિમી.) તથા 160થી 260 ચોકિમી. ક્ષેત્રફળ અને ઈંડા જેવો આકાર ધરાવતા કોલર સરોવરોનો સમાવેશ થાય છે એ જ રીતે કચ્છના સમુદ્રકિનારે પણ ઘણાં નાનાં નાનાં ખાડીસરોવરો તૈયાર થયેલાં છે. 220 ચોકિમી. ક્ષેત્રફળ ધરાવતું, રાજસ્થાનમાં આવેલું ખારા પાણીનું સાંભર સરોવર ભારતમાં સૌથી મોટું ગણાય છે. ગુજરાતનું નળ સરોવર (ચોમાસામાં 120 ચોકિમી. જેટલો વિસ્તાર) પણ ખૂબ જાણીતું બનેલું છે. આ ઉપરાંત ઉદયપુરમાં ઉદયસાગર, પિછોલા અને ફતેહસાગર જેવાં નાનાં સરોવરો પણ છે. આ ઉપરાંત રાજસમંદ અને જયસમંદ સરોવરો પણ મહત્ત્વનાં છે. ઉદયપુરને આ કારણે સરોવરોના શહેર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

આબોહવા

ભારતની આબોહવા વૈવિધ્યસભર છે. ભારતમાં અતિ ગરમ અને અતિ ઠંડા વિસ્તારો તેમજ અતિવૃષ્ટિના અને તદ્દન ઓછા વરસાદના પ્રદેશો પણ આવેલા છે. આથી જ તો આબોહવાશાસ્ત્રી મોસેડેન જણાવે છે કે ‘દુનિયામાં પ્રવર્તતી મોટાભાગની આબોહવા ભારતમાં અનુભવાય છે.’

ભારતની આબોહવાને સામાન્ય રીતે મોસમી આબોહવા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. મોસમી શબ્દ અરબી ભાષાના મૌસિમ (mausim) પરથી ઊતરી આવેલો છે, તેનો અર્થ ઋતુ થાય છે. એટલે મોસમી આબોહવાના સંદર્ભમાં આ શબ્દનો ઉપયોગ કરીએ છીએ ત્યારે ચોક્કસ દિશામાંથી સમુદ્ર તરફથી આવતા ભેજવાળા પવનો અને તેને લીધે મળતો વરસાદ એવો અર્થ કરી શકીએ. ભારતની આબોહવાને મુખ્ય બે પ્રકારોમાં વહેંચવામાં આવે છે :

1. ઈશાનકોણીય મોસમી પવનોની ઋતુ

(i) શિયાળો – 15 ડિસેમ્બરથી ફેબ્રુઆરી

(ii)  ઉનાળો – માર્ચથી 15 જૂન

2. નૈર્ઋત્યના મોસમી પવનોની ઋતુ

(i) વર્ષાઋતુ – 15 જૂનથી 15 સપ્ટેમ્બર

(ii) પાછા ફરતા મોસમી પવનોની ઋતુ – 15મી સપ્ટેમ્બરથી 15 ડિસેમ્બર.

1. ઈશાનકોણીય મોસમી પવનોની ઋતુ : (i) શિયાળો : જાન્યુઆરી અને ફેબ્રુઆરીનો ગાળો. ભારતમાં શિયાળાની ઋતુ સામાન્ય રીતે 15મી ડિસેમ્બરથી ફેબ્રુઆરી સુધીની ગણાય છે. આ ગાળામાં સૂર્યનાં સીધાં કિરણો મકરવૃત્ત પર પડતાં હોય છે. આ વખતે ઉત્તર ગોળાર્ધમાં સૂર્યનાં કિરણો ત્રાંસાં પડે છે. પરિણામે ડિસેમ્બર માસમાં ઉત્તર ભારતમાં તાપમાન વધુ નીચું જાય છે. હિમાલયના ખીણપ્રદેશોમાં તો તે ઘણું નીચું જાય છે અને હિમ પડે છે. હિમાલય તરફથી ફૂંકાતા ઠંડા પવનો સમગ્ર દેશમાં તાપમાનને નીચું રાખે છે. ભારતના પડોશી દેશ પાકિસ્તાનમાં આ વખતે ભારે દબાણનું કેન્દ્ર નિર્માણ પામે છે, પરંતુ દરિયાઈ વિસ્તારોમાં દબાણ હલકું હોવાથી ભૂમિ તરફથી સમુદ્ર તરફ વેગીલા પવનો ફૂંકાય છે. તેમાં ભેજનું પ્રમાણ તદ્દન ઓછું હોય છે. દક્ષિણ ભારતના વિસ્તારોમાં ઉષ્ણતાનયનના પવનોને કારણે અને ઉત્તર ભારતમાં ભૂમધ્યના ચક્રવાતને કારણે થોડોઘણો વરસાદ પડે છે.

(ii) ઉનાળો (માર્ચથી 15મી જૂન) : માર્ચ માસથી કર્કવૃત્ત તરફ સૂર્યનાં કિરણો સીધાં મળવાનું શરૂ થતાં તાપમાનમાં વધારો થતો જાય છે. દક્ષિણ ભારતના અંતરિયાળ પ્રદેશોમાં 40° સે., જ્યારે ગુજરાત, રાજસ્થાન અને મધ્યપ્રદેશમાં તો 44° સે.થી 48° સે. સુધી તાપમાન પહોંચી જાય છે. રાજસ્થાનમાં આવેલ ગંગાનગર ખાતે તાપમાન 50°સે. જેટલું પણ થઈ જાય છે. અહીં દિવસ દરમિયાન ફૂંકાતા ગરમ પવનો ‘લૂ’ તરીકે ઓળખાય છે. બંગાળમાં આ ગાળામાં તાંડવ કરતા પવનોને ‘કાલ વૈશાખી’ કહે છે. ઉત્તર ભારતમાં તાપમાન 32° સે. જેટલું અનુભવાય છે. એકંદરે ઉત્તર ભારત કરતાં દક્ષિણ ભારતમાં તાપમાનનું પ્રમાણ ઊંચું રહે છે.

2. નૈર્ઋત્યના મોસમી પવનોની ઋતુ : (i) વર્ષાઋતુ (15 જૂનથી 15 સપ્ટેમ્બર) : આ સમયગાળા દરમિયાન સૂર્યનાં કિરણો કર્કવૃત્ત (23.5° ઉ. અ.) પર સીધાં પડે છે. આથી ભારતમાં તાપમાન ઊંચું રહે છે. પાકિસ્તાનનાં લાહોર અને મુલતાનમાં હલકા દબાણનું કેન્દ્ર ઉદભવે છે. સમુદ્રવિસ્તારમાં રચાયેલાં ભારે દબાણનાં કેન્દ્રો તરફથી પવનો ઉત્તર તરફ ગતિ કરે છે. આ પવનો નૈર્ઋત્ય તરફથી આવતા હોવાથી તેને નૈર્ઋત્યના મોસમી પવનો કહે છે. તે પોતાની સાથે ભેજ ખેંચી લાવતા હોવાથી વરસાદ આપે છે. ભારતમાં અનુભવાતા વરસાદનો સમયગાળો અને તેનું પ્રમાણ ક્યારેય એકસરખાં રહેતાં નથી. ભારતના વિશિષ્ટ આકારને કારણે દક્ષિણના સમુદ્રો તરફથી આવતા ભેજવાળા પવનો બે ભાગમાં વહેંચાઈ જાય છે : અરબી સમુદ્ર પરથી વાતા પવનો અને બંગાળના ઉપસાગર પરથી વાતા પવનો.

જૂનની શરૂઆતમાં અરબી સમુદ્ર પરથી આવતા પવનો સર્વપ્રથમ પશ્ચિમઘાટની ટેકરીઓ સાથે અથડાતાં ત્યાં સૌથી પહેલાં વરસાદનો પ્રારંભ થાય છે. અહીં વરસાદનું પ્રમાણ 2,500 મિમી. કરતાં વધુ રહે છે. આ પવનો પશ્ચિમ ઘાટને ઓળંગીને પૂર્વ તરફ જાય છે ત્યારે તેમાં ભેજનું પ્રમાણ ઘટી ગયું હોય છે, તેથી ત્યાં વરસાદ ખૂબ જ ઓછો પડે છે. મુંબઈ પશ્ચિમઘાટની વાતાભિમુખ બાજુ પર છે અને પુણે તેની વાતવિમુખ બાજુ પર છે. આમ મુંબઈ અને પુણે વચ્ચે અંતર ઓછું હોવા છતાં મુંબઈમાં પુણે કરતાં વરસાદ વધુ પડે છે. આવી જ પરિસ્થિતિ મૅંગલોર અને બૅંગલોરમાં પણ જોવા મળે છે. પશ્ચિમ ઘાટની પૂર્વ બાજુના પ્રદેશો ઘણો ઓછો વરસાદ મેળવે છે. આવા પ્રદેશો વર્ષાછાયાના પ્રદેશો તરીકે ઓળખાય છે. અરબી સમુદ્ર પરથી વાતા પવનોનો બીજો ફાંટો નર્મદા-તાપી ખીણપ્રદેશમાં પ્રવેશી ભારતના મધ્યભાગમાં થઈને તથા ગુજરાત, કચ્છમાં થઈને ઈશાન તરફ પહોંચે છે. માર્ગમાં અવરોધરૂપ બનતા પહાડી પ્રદેશોમાં આ પવનો વરસાદ આપે છે.

નૈર્ઋત્યના મોસમી પવનોની પૂર્વીય શાખા ભારતના પૂર્વ ભાગમાં આરાકાનયોમાની ખીણમાં પ્રવેશીને આસામની ટેકરીઓ સાથે અથડાય છે. અહીં પુષ્કળ વરસાદ પડે છે. ચેરાપુંજીનો મૌસિનરામ(Mawsynram) વિસ્તાર દુનિયાનો વધુમાં વધુ (12,000 મિમી. જેટલો) વરસાદ મેળવે છે. અહીં આવેલા ભેજવાળા પવનો હિમાલયના અવરોધને કારણે બે ભાગમાં ફંટાઈ જાય છે : એક બ્રહ્મપુત્રની ખીણ તરફ અને બીજો ગંગાની ખીણ તરફ. આ ઉપરાંત એક નાનો ફાંટો ઓરિસા અને આંધ્રપ્રદેશ તરફ પણ જાય છે.

(ii) પાછા ફરતા મોસમી પવનોની ઋતુ (15મી સપ્ટેમ્બરથી 15મી ડિસેમ્બર) : પાછા ફરતા મોસમી પવનોનો સમયગાળો મધ્ય સપ્ટેમ્બરથી મધ્ય ડિસેમ્બરનો હોય છે. પાછા ફરતા આ પવનો ભૂમિ તરફથી સમુદ્ર તરફ જતા હોવાથી સૂકા હોય છે. ત્યારે આકાશ પણ સ્વચ્છ હોય છે. પરંતુ માર્ગમાં બંગાળનો ઉપસાગર આવતાં ભેજને પોતાની સાથે ખેંચી લાવે તો પૂર્વ કિનારે કોરોમાંડલ અને કેરળમાં થોડોઘણો વરસાદ આપે છે. આ ઋતુમાં ભેજને કારણે મચ્છરોનો અને તેને લીધે મલેરિયાનો ઉપદ્રવ વધી જાય છે. ભારતની મોટાભાગની પ્રજાને આ રોગનો અનુભવ થાય છે.

આ રીતે ભારતમાં વિવિધ આબોહવા ધરાવતું ઋતુચક્ર પૂરું થાય છે.

તાપમાન–સરેરાશ અને ગાળો : ભારતમાં ઉનાળો વિષમ રહે છે. મે અથવા જૂનમાં તાપમાન પ્રમાણમાં ઊંચું રહે છે. ડિસેમ્બર-જાન્યુઆરીમાં તાપમાન નીચું રહે છે. જુલાઈથી ઑગસ્ટ માસ સુધી વાતાવરણમાં ભેજનું પ્રમાણ અધિક રહે છે. વર્ષનો મોટાભાગનો વરસાદ આ બે માસમાં પડી જાય છે. આસામ-મેઘાલય વધુમાં વધુ અને રાજસ્થાન-કચ્છ ઓછામાં ઓછો વરસાદ મેળવે છે. ભારતમાં તાપમાન અને વરસાદની માત્રામાં અનુભવાતી વધઘટ માટે સમુદ્રકિનારાથી અંતરનું પરિબળ વધુ જવાબદાર છે. દક્ષિણ છેડે ત્રિવેન્દ્રમ(કેરળ)માં સરેરાશ તાપમાનમાં 2.4° સે.નો તફાવત રહે છે, તેનું વાર્ષિક સરેરાશ તાપમાન 27° સે. જેટલું રહે છે. વાયવ્ય તરફ અંબાલા(હરિયાણા)માં વાર્ષિક સરેરાશ તાપમાનની વધઘટ 13° સે. જેટલી રહે છે, જ્યારે તેનું વાર્ષિક સરેરાશ તાપમાન 33° સે. જેટલું રહે છે.

શહેર મહત્તમ (સે.) અંશમાં લઘુતમ (સે.) અંશમાં
દિલ્હી 31.7 18.8
મુંબઈ 31.0 23.6
ચેન્નાઈ 32.9 24.3
કૉલકાતા 31.8 22.1
અમદાવાદ 34.2 20.5

ભારતનો દૈનિક હવામાનનો નકશો

ભારતમાં વરસાદનું વિતરણ

વર્ષાપ્રમાણ

દેશો

(i)

3,000 મિમી. કરતાં વધુ વરસાદવાળા પ્રદેશો પૂર્વ હિમાલયનો દક્ષિણ ભાગ, ખાસી, ગારો વગેરે પહાડી ભાગો, કોંકણપટ્ટી સહિત ભારતનો પશ્ચિમ કિનારો
(ii) 1,000થી 3,000 મિમી. જેટલો વરસાદ મેળવતા પ્રદેશો ઉત્તર પંજાબ, ઉત્તરપ્રદેશનો ઉત્તર ભાગ, આસામ, બિહાર, પશ્ચિમ બંગાળ, ઓરિસા, મધ્યપ્રદેશનો પૂર્વભાગ, કોરોમાંડલ કિનારો
(iii) 600થી 1,000 મિમી. જેટલો વરસાદ મેળવતા પ્રદેશો જમ્મુ-કાશ્મીર, ઉત્તરપ્રદેશનો દક્ષિણ ભાગ, મધ્યપ્રદેશનો પશ્ચિમ ભાગ, આંધ્રપ્રદેશ, તામિલનાડુ
(iv) 400થી 600 મિમી. વરસાદ મેળવતા પ્રદેશો

ગુજરાત, રાજસ્થાન અને રણપ્રદેશો

કુદરતી વનસ્પતિ અને પ્રાણીજીવન

કુદરતી વનસ્પતિ એ આબોહવાની ખરી પારાશીશી છે. કુદરતી વનસ્પતિને વરસાદ સાથે ગાઢ સંબંધ છે. વરસાદની વિવિધતાને કારણે કુદરતી વનસ્પતિમાં પણ પુષ્કળ વિભિન્નતા જોવા મળે છે. દેશના 32,87,30,000 હેક્ટર જેટલા ભૂભાગમાં માત્ર 7 કરોડ હેક્ટર ભૂમિ જ વનાચ્છાદિત છે. ભૂમિ-જીવન-જંગલ વચ્ચે આદર્શ સમતુલન જળવાઈ રહે તે માટે 11 કરોડ હેક્ટર ભૂમિ જંગલઆચ્છાદિત હોવી જોઈએ. પરંતુ આ પ્રમાણ ઔદ્યોગિક એકમો, વીજળી-પ્રકલ્પો, વસવાટ વગેરેને કારણે જળવાતું નથી. ભારતની કુલ વનાચ્છાદિત ભૂમિનો 91 % વિસ્તાર સરકારના જંગલ ખાતાના અધિકાર હેઠળ છે, તેના ​16 ભાગમાં સાલનાં વૃક્ષો આવેલાં છે. તે મોટેભાગે ઉત્તર ભારત અને મધ્ય ભારતમાં આવેલાં છે. દક્ષિણ ભારતમાં સાગનાં વૃક્ષોનું પ્રમાણ વધુ છે. તે ઉપરાંત અહીં સાદડ, સીસમ, ખેર, આમળાં અને બહેડાંનાં વૃક્ષો પણ છે – ઉત્તર ભારતમાં 2,150થી 3,850 મીટરની ઊંચાઈ ધરાવતા પર્વતીય વિસ્તારમાં શંકુદ્રુમ પ્રકારનાં જંગલો આવેલાં છે, ત્યાં મુખ્યત્વે ચીડ અને દેવદારનાં વૃક્ષો જોવા મળે છે. રણ અને અર્ધરણ પ્રકારના વિસ્તારમાં કાંટાળી વનસ્પતિ, બાવળ અને થોર મુખ્ય છે.

ભારતમાં વિવિધ પ્રકારની વનસ્પતિ જોવા મળે છે. આંકડાકીય માહિતીને આધારે વનસ્પતિની વિવિધતામાં ભારત એશિયામાં ચોથા ક્રમે અને દુનિયામાં દસમા ક્રમે આવે છે. ભારતમાં આશરે 49,000 પ્રકારના છોડ હોવાનું નોંધાયેલું છે. તે પૈકીના 35 % જેટલા છોડ ભારત સિવાય અન્યત્ર ક્યાંય ઉપલબ્ધ નથી. પામનાં વૃક્ષોની આશરે 100 જેટલી જાતો જોવા મળે છે. એ જ રીતે ફૂલોની જાતો પણ આશરે 17,400 જેટલી થાય છે.

ભારતમાં જોવા મળતી વનસ્પતિની વિવિધતા માટે વરસાદનું વિતરણ જવાબદાર છે. ભારતનો ઉષ્ણ કટિબંધનો વિસ્તાર કે જ્યાં ભેજનું પ્રમાણ વધુ રહે છે, ત્યાં સતત લીલાં જંગલો અને મિશ્ર જંગલો જોવા મળે છે. ભેજનું પ્રમાણ જ્યાં ઓછું હોય છે ત્યાં પાનખર જંગલો, સૂકાં ઝાડી-ઝાંખરાંવાળાં જંગલો કે ઘાસનાં મેદાનો જોવા મળે છે. હિમાલયના પર્વતીય વિસ્તારમાં શંકુદ્રુમ પ્રકારની વનસ્પતિ થાય છે.

ભારતનું રાષ્ટ્રીય પ્રાણી : વાઘ

પ્રાણીસંપત્તિની વિવિધતામાં સમગ્ર વિશ્વમાં ભારતનું સ્થાન અજોડ છે. ભારતમાં આશરે 81,251 જાતનાં નાનાં-મોટાં પ્રાણીઓ જોવા મળે છે, તેમાં નાના જીવોના પ્રકારોનું પ્રમાણ 60,000, એનાથી મોટા જીવોની જાતની સંખ્યા 5,000, સસ્તન પ્રાણીઓ 372 જાતનાં, પક્ષીઓની જાતો 12,281, 446 જાતિના સરીસૃપો, 204 જાતનાં ઉભયજીવીઓ તથા 2,546 જાતનાં મત્સ્ય છે.

ભારતમાં જોવા મળતાં મુખ્ય પ્રાણીઓમાં ગાય, ભેંસ, ઘોડા, ગધેડાં, ઊંટ, ઘેટાં-બકરાં, હાથી, જંગલી ભેંસ, એક શિંગડાવાળો ગેંડો, વાંદરાં, વિવિધ જાતનાં હરણ, સાબર, નીલગાય, શિયાળ, વરુ, રીંછ, વાઘ, દીપડો, ચિત્તો, સિંહ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. નદીના મુખત્રિકોણમાં મીઠા અને ખારા પાણીના મગર, ઘડિયાલ, કાચબા વગેરે મળે છે.

ભારતમાં 84 રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને 447 અભયારણ્યો આવેલાં છે.

ભારતનાં કેટલાંક જંગલો

જંગલોના પ્રકાર            પ્રદેશો         મુખ્ય વૃક્ષો        જંગલપેદાશો
1 2 3 4
1. સતત લીલાં જંગલો વરસાદ : 2,500 મિમી. પૂર્વનો પહાડી પ્રદેશ, તરાઈનો પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક, કેરળ, આંદામાન-નિકોબારના પ્રદેશો બારે માસ લીલાં રહેતાં વૃક્ષો, મેહૉગની, અબનૂસ, તાડ, રબર, વાંસ, નાળિયેરી, સિંકોના ઇમારતી લાકડું, ગુંદર, લાખ, રંગ માટેનો રસ, રેઝિન, ટર્પેન્ટાઇન, ક્વિનાઇન બનાવાય છે.
2. ખરાઉ અથવા પાનખર જંગલો 1,000 મિમી. જેટલો વરસાદ. હિમાલયના નીચલા ઢોળાવો, પશ્ચિમ ઘાટના  પ્રદેશો, વિંધ્યાચળ, સાતપુડા અને નીલગિરિના વિસ્તારો, પૂર્વનાં બે રાજ્યો તેમજ વાયવ્યનાં રાજ્યોને બાદ કરતાં મોટાભાગનાં રાજ્યોનો સમાવેશ સાગ, સાલ, વાંસ, અબનૂસ, રોઝવુડ, સીસમ, ચંદન, મહુડો, આંબો, અને સ્થાનિક વૃક્ષો ઇમારતી લાકડું, ગુંદર, લાખ, ઇંધન માટેનાં લાકડાં તથા વિવિધ ઔષધીય વનસ્પતિ
3. સૂકાં જંગલો કે ઝાડીઓ 500થી 1,000 મિમી. જેટલો વરસાદ મેળવતા પ્રદેશો. મધ્યપ્રદેશ, દક્ષિણના ઉચ્ચપ્રદેશના સૂકા વિસ્તારો, પંજાબ, ગુજરાત અને રાજસ્થાનના પ્રદેશો સ્થાનિક વૃક્ષો, બાવળ, થોર, બોરડી, કેરડાં, ઘાસ અને કાંટાળી વનસ્પતિ ગુંદર, ઇંધન માટેનાં લાકડાં, જલાઉ કોલસા માટેનાં લાકડાં
4. રણ અને અર્ધરણ પ્રકારની વનસ્પતિ 500 મિમી. કરતાં ઓછો વરસાદ, રાજસ્થાન, ગુજરાત અને પંજાબના સીમાવર્તી પ્રદેશો દેશી-વિદેશી બાવળ, ખજૂરીનાં વૃક્ષો જલાઉ લાકડાં, ગુંદર
5. પર્વતીય જંગલો 1,000થી 4,000 મીટરની ઊંચાઈએ આવેલા પ્રદેશો. હિમાલયની હારમાળાના તરાઈનો પ્રદેશો, નીલગિરિની ટેકરીઓ, પશ્ચિમ અને પૂર્વ ઘાટના ઊંચાઈવાળા વિસ્તારો  હિમરેખાના વિસ્તારો સુધીના ભાગો ઓક, ચેસ્ટનટ, ઍશ, બીચ, પૉપ્લર, વિલો, યુકૅલિપ્ટસ, વૉલનટ, ચીડ, દેવદાર, સિલ્વર ફર, વિવિધ પ્રકારનાં વૃક્ષો પૅકિંગ કરવા, કાગળનો માવો બનાવવા, દીવાસળી બનાવવા માટેનાં પોચાં, લાકડાં, ગુંદર, મધ, મીણ વગેરે
6. મૅન્ગ્રુવ જંગલો નદીના મુખત્રિકોણ અને સમુદ્રની ખાડીના વિસ્તારો, ગંગા-બ્રહ્મપુત્રનો ત્રિકોણપ્રદેશ, સુંદરવનનો વિસ્તાર, મહા, ગોદાવરીના મુખપ્રદેશો તેમજ કચ્છના પશ્ચિમ અને દક્ષિણ કિનારે આવેલા પ્રદેશો સુંદરી અને ચેર પ્રકારનાં વૃક્ષો ટકાઉ અને વજનદાર લાકડાં, લાખ અને ગુંદર

ભારતનાં અભયારણ્યો : જંગલને સંસ્કૃત ભાષામાં અરણ્ય કહે છે, એવું અરણ્ય જ્યાં પશુ-પંખી નિર્ભયતાથી રહી શકે, જ્યાં તેમનું સંવર્ધન થઈ શકે, જ્યાં તેમના શિકાર પર પ્રતિબંધ હોય. આવું અરણ્ય અભયારણ્ય કહેવાય. ભારતનાં અરણ્યો અપાર વૈવિધ્યવાળાં છે. ભારતનાં લગભગ બધાં જ અભયારણ્યો દુનિયાનાં બીજાં અભયારણ્યો કરતાં પ્રમાણમાં નાનાં છે.

ભારતનાં કેટલાંક અભયારણ્યો

 

અભયારણ્ય – રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન

સ્થાન વિશેષતા
  1 2

3

1. ગીરનું અભયારણ્ય સાસણગીર, ગુજરાત એશિયામાં સિંહદર્શન માટેનું એકમાત્ર સ્થળ. મગર-ઉછેર-કેન્દ્ર
2. ઘુડખર અભયારણ્ય કચ્છનું નાનું રણ, ગુજરાત જંગલી ગધેડાં (ઘુડખર) માટેનું સ્થળ.
3. સારિસ્કાનું અભયારણ્ય જયપુર, રાજસ્થાન સાબરના નિરીક્ષણ માટેનું ઉત્તમ સ્થાન
4. વનવિહાર રામ- સાગર અભયારણ્ય ધોલપુર, રાજસ્થાન ચિતળ તથા નીલગાયના નિરીક્ષણ માટેનું પ્રસિદ્ધ સ્થળ
5. રણથંભોર અભયારણ્ય રાજસ્થાન વાઘ અને હરણ જેવાં પ્રાણીઓ
6. દાચીગામ અભયારણ્ય જમ્મુ-કાશ્મીર હનુગલ-કાશ્મીરી સાબર માટેનું સ્થળ
7. કૉરબેટ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ઉત્તરપ્રદેશ વાઘ, રીંછ, ચિત્તા, જંગલી હાથી, જંગલી કૂતરાં માટે જાણીતું સ્થળ
8. કાન્હા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન જમાલપુર, મધ્યપ્રદેશ વાઘ, ચિત્તા, જંગલી બળદ, બારસિંગા સાબર માટે પ્રખ્યાત
9. શિવપુરી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ગ્વાલિયર, મધ્યપ્રદેશ જંગલી ડુક્કર, સ્લૉથ, રીંછ, શિયાળ અને વરુ જેવાં પ્રાણીઓ
10. તાડોબા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ચંદ્રપુર, મહારાષ્ટ્ર ચિત્તા, વાઘ, મગર, હનુમાન, વાનર માટે જાણીતું સ્થળ
11. બોરીવલી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન બોરીવલી, મહારાષ્ટ્ર દીપડા, સાબર, ચોશિગાં ચીતળ, માઉસડિયર, જંગલી ભૂંડ, વાંદરાં
12. હઝારીબાગ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન હઝારીબાગ, બિહાર સાબર અને જંગલી ડુક્કર માટે પ્રસિદ્ધ
13. જલદાપારા અભયારણ્ય પશ્ચિમ બંગાળ એક શિંગડાવાળા ગેંડા, સાબર, બારશિંગા માટે જાણીતું
14. કાઝીરંગા અભયારણ્ય આસામ એક શિંગડાવાળા ગેંડા, વાઘ, ચિત્તા અને રીંછ માટે જાણીતું
15. ઝૂલતું અભયારણ્ય લોગતાક સરોવર, મણિપુર ભાતશૃંગી હરણ, પારંગ હરણ માટે દુનિયાનું એકમાત્ર સ્થળ
16. મૃદુમલાઈ અભયારણ્ય તામિલનાડુ ચીતળ, સાબર માટે જાણીતું

પક્ષીઓનાં અભયારણ્ય

 

અભયારણ્ય

સ્થાન

વિશેષતા

1. નળ સરોવર પક્ષી અભયારણ્ય ગુજરાત દેશી-વિદેશી પક્ષીદર્શન. સુરખાબ માટે વિશિષ્ટ
2. કેવલાદેવ પક્ષી અભયારણ્ય ભરતપુર, રાજસ્થાન સાઇબીરિયાનાં ક્રૌંચ પક્ષીઓ માટે જાણીતું
3. કર્નાવાનું પક્ષી અભયારણ્ય મુંબઈ, મહારાષ્ટ્ર દેશી-વિદેશી પક્ષીઓ
4. રંગનાથેટુ પક્ષી અભયારણ્ય કર્ણાટક ક્રૌંચ, શ્વેત ઇબિસ, વિવિધ પ્રકારના બગલા
5. વેદાથાંગલ પક્ષી અભયારણ્ય તામિલનાડુ ભૂખરા બગલા, કાર્ટર, કારમૉન્ટ બગલા

ભારતનું રાષ્ટ્રીય પક્ષી મોર છે. ભારતમાં આશરે 1,200થી 2,400 પ્રકારનાં પક્ષીઓ જોવા મળે છે, તેમાં સ્થળાંતર કરીને આવેલાં વિદેશી પક્ષીઓનો પણ સમાવેશ થઈ જાય છે. એ જ રીતે સાપ, સરીસૃપોની આશરે 446 જાતો તથા મીઠા અને ખારા જળની માછલીઓની 2,546 જાતો જોવા મળે છે. જુદા જુદા મત્સ્યપ્રકારોમાં શ્રિંપ, પ્રૉન, લૉબ્સ્ટર, મોતી પકવતી ઑઇસ્ટર અને કરચલાનો સમાવેશ થઈ જાય છે. આ ઉપરાંત રેશમના કીડા, મધમાખી તેમજ 2,500 પ્રકારનાં પતંગિયાં પણ જોવા મળે છે.

ભારતના કેટલાક જંગલવિસ્તારો આજદિન સુધી ગૂઢ અને અજ્ઞાત પ્રદેશો તરીકે રહ્યા છે. આ પૈકી અરુણાચલ પ્રદેશમાંના ભારત-મ્યાનમારના સરહદી ભાગો તેમજ આંદામાન-નિકોબારના ભાગો વિશેષ ઉલ્લેખનીય છે.

ભારતની જમીનો

ભારત મોસમી આબોહવા ધરાવતો દેશ હોવાથી આશરે 61 % વસ્તી ખેતી પર નભે છે. તેમ છતાં ભારતમાં જમીનો સંબંધી જેટલું સંશોધન થવું જોઈએ એટલું થયું નથી. ભારતની જમીનો તેમનાં સ્થાન પ્રમાણે ભૂસ્તરીય રચના સાથે સંકળાયેલી છે.

ભૌગોલિક સંદર્ભમાં ભારતની જમીનોને ત્રણ વિભાગોમાં વહેંચી શકાય : (i) હિમાલય વિસ્તારની જમીનો, (ii) ગંગા-જમનાના મેદાનની જમીનો. (iii) દક્ષિણ ભારતની જમીનો.

(i) હિમાલય વિસ્તારની જમીનો : આ વિસ્તારની જમીનો પૂર્ણપણે તેમના બંધારણનું માળખું પ્રાપ્ત કરી શકી નથી. તેથી તેમની કણરચના સ્થૂળ છે અને ઓછી દળદાર છે. અહીંની ગ્રૅનાઇટજન્ય જમીનોનો રંગ રાતો, જ્યારે ફેલ્સ્પારજન્ય જમીનોનો રંગ ભૂખરો છે. આ જમીનોને બે પ્રકારોમાં વહેંચેલી છે : પહાડી જમીન અને તળેટીની જમીન. પહાડી જમીન લઘુ (મધ્ય) હિમાલયના પહાડી ઢોળાવો પર જોવા મળે છે. તેમાં કાર્બન, નાઇટ્રોજન અને લોહ તત્વો વધુ છે. ખાસ કરીને આસામ, ઉત્તર બંગાળ અને હિમાલય પ્રદેશમાં તે જોવા મળે છે. અહીં ચા અને ફળોની ખેતી વિશેષ થાય છે. તળેટીની જમીન રેતાળ અને છીછરી છે. નૈનીતાલ અને મસૂરીના વિસ્તારોમાં આ પ્રકારની જમીન જોવા મળે છે. અહીં પણ ફળોની ખેતી થાય છે.

(ii) ગંગાજમનાનાં મેદાનોની જમીનો : ઉત્તર ભારતનું આખુંય મેદાન હિમાલયમાંથી નીકળતી નદીઓના કાંપ-માટીના નિક્ષેપથી બનેલું છે. તેમાં ચીકણી માટી અને રેતીનું મિશ્રણ જોવા મળે છે. અહીંની જમીનોને મુખ્ય ત્રણ પ્રકારોમાં વહેંચેલી છે : જૂના કાંપ(ભાંગર)ની જમીન, નવા કાંપ(ખદર)ની જમીન અને ત્રિકોણ પ્રદેશની જમીન.

જૂના કાંપની ભાંગર પ્રકારની જમીનોમાં થોડાઘણા કાંકરા હોય છે. આ જમીન એકંદરે ફળદ્રૂપ હોવાથી અહીં ઘઉં અને શેરડીની ખેતી થાય છે. નવા કાંપની ખદર પ્રકારની જમીનો નદીઓના નજીકના ભાગોમાં રચાય છે. આ જમીનમાં ચીકાશ વધુ હોય છે. તેમાં પણ ઘઉં અને શેરડીની ખેતી વિશેષ લેવાય છે. ત્રિકોણપ્રદેશની જમીનો ગંગાના મુખત્રિકોણમાં જોવા મળે છે. આ જમીનમાં સેન્દ્રિય તત્વો, ફૉસ્ફરસ, નાઇટ્રોજન, ચૂનો અને પૉટાશનું પ્રમાણ વધુ હોય છે. આ જમીન ડાંગર અને શણની ખેતી માટે વધુ અનુકૂળ પડે છે. ઉપરાંત તેમાં ઘઉં, સરસવ, જુવાર અને બાજરીના પાકો પણ લેવાય છે.

(iii) દક્ષિણ ભારતની જમીનો : આ વિસ્તારની જમીનોને મુખ્ય ચાર પ્રકારોમાં વહેંચેલી છે :

રેગર અથવા કાળી માટીની જમીન, રાતી અથવા પીળી જમીન, પડખાઉ જમીન અને કાંપની જમીન. લાવાજન્ય ખડકોના ખવાણ-ધોવાણથી તૈયાર થયેલી જમીન કાળા રંગની હોવાથી તે રેગર તરીકે ઓળખાય છે. તેલુગુ ભાષામાં તેને રેગાડા કહે છે. આ જમીનોમાં લોહ, મૅગ્નેશિયમ, ફૉસ્ફરસ, ચૂનો, નાઇટ્રોજન અને અલ્પ માત્રામાં પૉટાશનાં તત્વો રહેલાં હોય છે. તે ચીકણી, દાણાદાર અને જળસંગ્રહક્ષમતાવાળી હોય છે. ખાસ કરીને દક્ષિણનાં રાજ્યોમાં અને સૌરાષ્ટ્રમાં આ પ્રકારની જમીન જોવા મળે છે. તેમાં કપાસ, શેરડી અને જુવારની ખેતી વિશેષ લેવાય છે.

સ્ફટિકમય વિકૃત ખડકોના ખવાણ-ધોવાણથી રાતા રંગની જમીનો તૈયાર થાય છે. આ પ્રકારની જમીન કર્ણાટક, આંધ્ર, બિહાર અને કેરળમાં જોવા મળે છે. તેમાં લોહ, ઍલ્યુમિનિયમ અને મૅગ્નેશિયમ જેવાં તત્વોનું પ્રમાણ અધિક હોય છે. તે પ્રમાણમાં દળદાર હોય છે. આવી જમીનોમાં ડાંગર, શેરડી અને બાજરીની ખેતી કરવામાં આવે છે.

લૅટરાઇટજન્ય જમીનોને પડખાઉ જમીનો કહે છે. આ પ્રકારની જમીનો પંજાબ, હરિયાણા, હિમાચલના પ્રદેશો, બિહાર, અને આસામના કેટલાક પ્રદેશોમાં જોવા મળે છે. લૅટિન ભાષામાં Laterનો અર્થ ઈંટ થાય છે, તે ઈંટના જેવા રતાશ પડતા રંગવાળી હોય છે. અતિશય ગરમીને કારણે લોહનાં ખનિજો વિઘટન પામીને તૈયાર થતી જમીનમાં ભળી જાય છે. વધુ વરસાદને લીધે તેમાંનાં જરૂરી તત્વો ધોવાઈ જાય છે. આ પ્રકારની જમીનો અવશિષ્ટ પ્રકારની જમીનો ગણાય છે. આવી જમીનોમાં ઍલ્યુમિનિયમ, ઑક્સાઇડ, નાઇટ્રોજન અને લોહનાં તત્વો વિશેષ હોય છે. આવી જમીનો ખેતીના પાકો લેવા માટે અનુકૂળ પડતી નથી, તેમ છતાં તેમાં અમુક પ્રમાણમાં જુવાર અને હલકાં ધાન્યોની ખેતી લેવાય છે.

કાંપની જમીન દક્ષિણ ભારતની નદીઓ દ્વારા ખેંચી લવાયેલ બારીક રેતીના કણોથી બનેલી હોય છે. આ જમીનોમાં ચૂનો અને પૉટાશનું પ્રમાણ અધિક હોય છે. આ પ્રકારની કાંપની જમીનોમાં ડાંગરની ખેતી વિશેષ થાય છે. ભારતની મોટાભાગની નદીઓના કિનારાના તથા મુખત્રિકોણના પ્રદેશોમાં આ પ્રકારની જમીનો જોવા મળે છે.

જમીનનું ધોવાણ, કારણો અને ઉપાયો : પૃથ્વીના પટ ઉપર ખવાણ અને ધોવાણનાં અનેક પરિબળો નિરંતર કાર્ય કરતાં રહે છે. જમીનનું ધોવાણ એ સભ્યતાના ક્ષયરોગ જેવું છે. જે જમીનનું બંધારણ થતાં ઘણાં વર્ષો વીત્યાં હોય છે, તેનું ધોવાણ થોડાંક જ વર્ષોમાં થઈ જાય છે. લાખો ટન કાંપ-માટી ઘસડાઈને સમુદ્રમાં ઠલવાય છે. ઉત્તરપ્રદેશમાં ઇટાવા, આગ્રા તેમજ ચંબલની ખીણમાં ધોવાણને કારણે કોતરો રચાયાં છે. ગુજરાતમાં મહીનદીએ કરેલા ધોવાણને કારણે વાસદની આજુબાજુ તેમજ અન્યત્ર કોતરો બનેલાં નજરે પડે છે. પંજાબ, આસામ, પશ્ચિમ બંગાળ, બિહાર, ઓરિસા, મધ્યપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, ગુજરાત, તામિલનાડુ અને કેરળમાં નદીઓ દ્વારા થયેલું જમીનધોવાણ જોવા મળે છે. ભારતની કુલ 6,07,04,168 હેક્ટર જમીન પર ધોવાણની અસર થયેલી છે.

કારણો : (i) નદીઓના ઉપરવાસના ખીણપ્રદેશોમાં જંગલો કપાઈ જવાથી પૂરની તીવ્રતા વધી છે. (ii) અસમાન ઢોળાવ અને ભારે વરસાદને લીધે નદીઓમાં અવારનવાર પૂર આવે છે, તેથી જમીનનું ધોવાણ થાય છે. (iii) અવ્યવસ્થિત ચરિયાણને કારણે જમીનનું પડ નબળું પડે છે, તેથી જમીનનું ધોવાણ થાય છે. (iv) પવનો તીવ્ર ગતિથી ફૂંકાય ત્યારે જમીનના ઉપલા પડમાં રહેલાં ફળદ્રૂપ તત્વો ઊડી જાય છે, વનસ્પતિ-વિકાસ રૂંધાય છે, ધોવાણ વધે છે. (v) મનફાવે તેમ ખોદકામ કરવાથી, ખનિજ-સંશોધન અર્થે થતાં ખોદકામો કરવાથી દળદાર જમીનનો નાશ થાય છે. આવા વિસ્તારોના ભાગો વધુ વરસાદ પડતાં ત્યાંની જમીનો ધોવાઈ જાય છે.

ઉપાયો : ઘસારો અને ધોવાણ પામેલી જમીનોમાં તે ક્રિયા થતી અટકાવવાના અને તેને નવસાધ્ય કરવાના ઉપાયો યોજવા જોઈએ. (i) જંગલોનો વિસ્તાર વધારવાથી જમીનોનું ધોવાણ ક્રમે ક્રમે ઓછું થઈને અટકે છે (ii) કપાયેલાં જંગલોવાળા ભાગોમાં નવાં વૃક્ષોનું વાવેતર કરવું તે બીજો ઉપાય. (iii) ખીણ વિસ્તારમાં બંધ બાંધવાથી પાણીનો વેગ ઘટે છે, જળવહનક્ષમતા ઘટતાં જમીનોનું ધોવાણ પણ અટકે છે. (iv) ઢોળાવવાળાં ખેતરોમાં પાળા બાંધવાથી ધોવાણ અટકાવી શકાય છે. (v) પહાડી વિસ્તારોમાં ઢોળાવો પર સીડીદાર ખેતરોનું નિર્માણ કરવાથી ઘસારો-ધોવાણ અટકે છે. જ્યાં ઘસારો-ધોવાણ થયાં હોય ત્યાં જમીનોને નવસાધ્ય કરવા નેધરલૅન્ડ્ઝ અને ઇઝરાયલની કાર્યપદ્ધતિ અપનાવી શકાય છે. ગુજરાતના શુષ્ક (રણ) વિસ્તારોની જમીનને નવસાધ્ય કરવા રાજ્ય સરકારે એ ધોરણે એક યોજના તૈયાર કરી છે.

ખેતી : ભારત ખેતીપ્રધાન દેશ છે. દેશની આશરે 61 % વસ્તી ખેતીના વ્યવસાયમાં રોકાયેલી છે. કૃષિ અને તેના સંલગ્ન વ્યવસાયોનો એકસાથે વિચાર કરીએ તો આશરે 65 % વસ્તી તેની સાથે સંકળાયેલી છે. દુનિયામાં ખેતીના વ્યવસાય પર આટલી મોટી સંખ્યામાં નભતા લોકોમાં ચીન પછી ભારતનો ક્રમ આવે છે. ભારતમાં ખેતીયોગ્ય કુલ જમીન આશરે 1,710 લાખ હેક્ટર છે, તે પૈકીની 1,407 લાખ હેક્ટર જમીન ખેતીના ઉપયોગમાં લેવાય છે. ખેતી હેઠળ લેવાયેલી જમીનનું પ્રમાણ જોઈએ તો દુનિયામાં ચીન અને યુ.એસ. પછી ભારતનો ક્રમ આવે છે. રાષ્ટ્રની કુલ કાચી ગૃહપેદાશમાં ખેતીનો ફાળો 34.6 % છે (1,000). ખેતી હેઠળની કુલ જમીનમાંથી 1,240 લાખ જેટલી જમીનમાં ખાદ્ય પાકોનું ઉત્પાદન થાય છે. દેશમાં ખેતીના વિકાસ માટે ઘણા અનુકૂળ સંજોગો  છે. દેશમાં ખેતીને લાયક વિશાળ ફળદ્રૂપ મેદાનો છે ત્યાં લગભગ બારેમાસ ખેતી થઈ શકે એવી અનુકૂળ પરિસ્થિતિ છે. ખેતીના ઉપયોગમાં લીધી હોય એવી સૌથી વધુ જમીન ઉત્તર ભારતમાં ગંગા અને સતલજના મેદાનમાં છે. ત્યાં ખેતી હેઠળની કુલ જમીનના 25 % જમીનોને સિંચાઈનો લાભ મળે છે. ભારતમાં મુખ્યત્વે આકાશી ખેતી, સૂકી ખેતી, ક્યારીની ખેતી, બાગાયતી ખેતી થાય છે.

ભારતમાં થતા મુખ્ય કૃષિપાકોને ઋતુ અનુસાર બે વિભાગમાં વહેંચેલા છે : ખરીફપાકો (ઉનાળુ) અને રવી પાકો (શિયાળુ). ખરીફ પાકો પૈકી ધાન્ય પાકોમાં ડાંગર, જુવાર અને બાજરીનો, જ્યારે રોકડિયા પાકોમાં કપાસ, શેરડી, તેલીબિયાં, તમાકુ, શણ, ફળો, મરી-મસાલા અને રબરનો તથા રવી પાકોમાં ઘઉં, બાજરી, કઠોળનો સમાવેશ થાય છે.

ધાન્ય પાકો
પાક જમીન વાવેતર વિસ્તાર (લાખ હેક્ટરમાં) રાજ્યો વિશેષ નોંધ
ડાંગર કાંપવાળી રેગર 434 પશ્ચિમ બંગાળ, તામિલનાડુ, આંધ્ર પ્રદેશ, ઓરિસા, ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ, આસામ, કેરળ દુનિયામાં દ્વિતીય ક્રમે ઉત્પાદન (ચીન પ્રથમ)
ઘઉં કાંપની રેગર, ગોરાડુ વગેરે 267 ઉત્તરપ્રદેશ, પંજાબ, હરિયાણા, રાજસ્થાન, બિહાર ચોથા ક્રમે (યુ.એસ., રશિયા અને ચીન પછી)
જુવાર લગભગ બધી જ જમીનોમાં 110 તામિલનાડુ, મહારાષ્ટ્ર, મધ્યપ્રદેશ, કર્ણાટક, આંધ્રપ્રદેશ, રાજસ્થાન, ગુજરાત ભારતમાં તામિલનાડુ  પ્રથમ ક્રમે; દુનિયામાં બીજા ક્રમે
બાજરી લગભગ બધી જ જમીનોમાં 97 પંજાબ, રાજસ્થાન, ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર ઉત્તરપ્રદેશ, હરિયાણા ભારતમાં પંજાબ  પ્રથમ ક્રમે; દુનિયામાં બીજા ક્રમે
કઠોળ લગભગ બધી જ જમીનોમાં 228 ભારતનાં બધાં જ રાજ્યોમાં દુનિયામાં પ્રથમ ક્રમે
રોકડિયા પાકો
પાક જમીન વાવેતર વિસ્તાર (લાખ હેક્ટરમાં) રાજ્યો વિશેષ નોંધ
ચા લોહતત્વોવાળી, આછા ઢોળાવ વાળી આસામ, પશ્ચિમ બંગાળ, ઉત્તરપ્રદેશ, તામિલનાડુ, કેરળ, કર્ણાટક ભારત પ્રથમ ક્રમે 40 % ઉત્પાદન આસામમાં
કપાસ રેગર(કાળી) કાંપવાળી 89 ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, પંજાબ, હરિયાણા દુનિયામાં દ્વિતીય ક્રમે (યુ.એસ. પ્રથમ). ભારતમાં ગુજરાત પ્રથમ સ્થાને
શણ કાંપની (દર વર્ષે નવા કાંપવાળી) પશ્ચિમ બંગાળ, આસામ, બિહાર, ઓરિસા, ઉત્તરપ્રદેશ ભારત દ્વિતીય ક્રમે (બાંગ્લાદેશ પ્રથમ). નિકાસમાં પ્રથમ.
શેરડી રેગર (કાળી કાંપવાળી) 40 ઉત્તરપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, તામિલનાડુ, આંધ્રપ્રદેશ, કર્ણાટક, હરિયાણા, બિહાર. ભારત પ્રથમ ક્રમે
મગફળી રેતાળ (કાંપવાળી), ગોરાડુ 73 ગુજરાત, આંધ્રપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, તામિલનાડુ ભારત દ્વિતીય ક્રમે

અન્ય રોકડિયા પાકોમાં કૉફી, નાળિયેરી, રબર, તેજાના, શાકભાજી અને ફળોનો સમાવેશ થાય છે. કૉફી, નાળિયેરી, રબર મહત્વના પાકો ગણાય છે. આ સિવાય શાકભાજી અને ફળોના ઉત્પાદનમાં પણ ભારતે સારી પ્રગતિ કરી છે. દુનિયામાં શાકભાજીનું વધુ ઉત્પાદન ભારતમાં લેવાય છે. ભારતનાં લગભગ બધાં જ રાજ્યોમાં બટાટા, મરચાં, આદુ અને કોબીજનું વાવેતર થાય છે. ભારતના ઠંડા પ્રદેશોમાં સફરજન, અખરોટ, ચેરી, પીચ, આલુ, રાસબરી (પ્લમ) અને લીચીનું ઉત્પાદન મેળવાય છે. ગરમ પ્રદેશોમાં કેરી, નારંગી, પપૈયાં, ચીકુ, દ્રાક્ષ, દાડમ, જામફળ, કાજુ, કેળાં, પાઇનેપલ, સ્ટ્રૉબેરી વગેરેનું ઉત્પાદન લેવાય છે. ભારતમાં તેજાનાની ખેતી દક્ષિણ ભારતમાં થાય છે, તેમાં ખાસ કરીને તજ, લવિંગ, ઇલાયચી, જાયફળ–જાવંત્રીની ખેતી મુખ્ય છે.

પશુસંપત્તિ : ભારતના આર્થિક માળખામાં પશુધનનું મહત્વનું સ્થાન છે, કારણ કે ખેતીકાર્યમાં તેમની સહાય મળે છે, એટલું જ નહિ પરંતુ પરિવહન, ભારવહન, જળવહન વગેરેમાં પણ તેમનો ઉપયોગ થાય છે. આથી જ તો પશુઓ સંપત્તિ સમાન ગણાય છે. ભારતનું પશુધન સંખ્યાની ર્દષ્ટિએ દુનિયામાં સૌથી વધુ છે. પશુઓ દ્વારા દૂધ, માંસ, ચામડું, ખાતર જેવી જરૂરિયાતો સંતોષાય છે. ભારતમાં પશુઓની સૌથી વધુ સંખ્યા અનુક્રમે ઉત્તરપ્રદેશ, મધ્યપ્રદેશ અને પશ્ચિમ બંગાળમાં જોવા મળે છે. અન્ય રાજ્યોમાં તે ઓછા પ્રમાણમાં છે. ભારતમાં ઉત્તમ ઓલાદની ગાયોની જાતોમાં ગીર, કાંકરેજી અને શાહેવાલ મુખ્ય છે. ભેંસોની જાતોમાં જાફરાબાદી, સુરતી, નાગપુરી અને મરાડની ઓલાદો વધુ જાણીતી છે. આ સિવાય બળદ, ઊંટ, પાડા, ઘેટાં-બકરાં, હાથી, ઘોડા, ખચ્ચર, કૂતરાં જેવાં પાલતુ પ્રાણીઓ દ્વારા લોકજરૂરિયાતો સંતોષવામાં આવે છે.

ભારતમાં ખાસ કરીને ઊન માટે ઘેટાંઉછેર થાય છે. ઘેટાનું ઊન હલકું અને બરછટ હોય છે. ઘેટાંઉછેર મુખ્યત્વે કાશ્મીર, કચ્છ, રાજસ્થાન, પંજાબ, ઉત્તરપ્રદેશ, તામિલનાડુ અને આંધ્રપ્રદેશમાં થાય છે. ઊનનું વધુ ઉત્પાદન મેળવી શકાય તે માટે રશિયામાંથી મૅરીનો ઘેટાંની આયાત કરાઈ છે.

દૂધ ઉદ્યોગ : દુનિયામાં પશુઓની સૌથી વધુ સંખ્યા ભારતમાં છે, તેમ છતાં દૂધ-ઉત્પાદનમાં ભારત બીજું સ્થાન ધરાવે છે. આ માટે પશુઓની જાત, પશુરોગો, પશુઆહાર, ઘાસચારો અને અવ્યવસ્થા કારણભૂત હોવાથી ભારતમાં દૂધ-ઉત્પાદનનો દર નીચો રહે છે. તેમ છતાં દુનિયાના દૂધ-ઉત્પાદનમાં ભારત દ્વિતીય (યુ.એસ. પ્રથમ) ક્રમે અને માખણ-ઘીના ઉત્પાદનમાં તે પ્રથમ સ્થાને આવે છે. ભારતમાં થતા કુલ દૂધ-ઉત્પાદનમાં ગાય, ભેંસ અને બકરીના દૂધનો સમાવેશ થાય છે. સૌથી વધુ દૂધ-ઉત્પાદન ઉત્તરપ્રદેશ, પંજાબ, બિહાર, હરિયાણા, આંધ્રપ્રદેશ, રાજસ્થાન, ગુજરાત અને મધ્યપ્રદેશમાં થાય છે. મોટા પાયા પરનાં દૂધ ઉત્પાદક કેન્દ્રો દેશમાં મર્યાદિત છે. સમગ્ર ભારતમાં ગુજરાત જ એક એવું રાજ્ય છે કે જેના ડાંગ અને કચ્છ જિલ્લાઓને બાકાત કરતાં બાકીના ત્રેવીસ જિલ્લાઓમાં ડેરીઓ કાર્યરત છે. આથી ગુજરાત ભારતના ‘ડેરી રાજ્ય’ તરીકે ઓળખાય છે. આણંદ ખાતે આવેલી અમૂલ ડેરીએ દૂધ અને દૂધની પેદાશો માટે ઘણી પ્રસિદ્ધિ મેળવી છે. દૂધમાંથી ઘી, માખણ, પનીર, ચીઝ, દહીં, કેસીન, માવો, દૂધનો પાઉડર, મીઠાઈઓ, ચૉકલેટ વગેરે બનાવાય છે. ભારતમાં ડેરી ઉદ્યોગનો વિકાસ ધીમે ધીમે વધી રહ્યો છે. ઝડપી પરિવહન, શીતાગારો, પશુ-આહાર, ડેરીવિજ્ઞાન અને શિક્ષણની સગવડો મળી રહેતાં ડેરી-ઉદ્યોગના વધુ વિકાસની તકો ઊજળી છે.

મરઘાં-બતકાં : દરિયાકિનારે વસતા લોકો જેમ માછલાંનો ઉપયોગ અને મત્સ્યપ્રવૃત્તિ કરે છે તેમ અંતરિયાળ પ્રદેશોમાં લોકો ઈંડાં મેળવવા માટે મરઘાં-બતકાંનો ઉછેર કરે છે. આવાં ઉછેરકેન્દ્રો મોટેભાગે કર્ણાટક, પશ્ચિમ બંગાળ, આસામ, જમ્મુ-કાશ્મીર, ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્રમાં આવેલાં છે. ઈંડાંના ઉત્પાદનમાં ચીન દુનિયામાં પ્રથમ સ્થાને છે, જ્યારે ભારતનો ક્રમ તેમાં છઠ્ઠો આવે છે. ચીનમાં ઈંડાંની માથાદીઠ વપરાશની સરેરાશ 100 છે, જ્યારે ભારતમાં તે ફક્ત 26 છે.

સિંચાઈ : ભારતમાં ચોમાસું અનિયમિત રહે છે. દર વર્ષે ભારતના કોઈ પણ ભાગમાં અતિવૃષ્ટિ કે અનાવૃષ્ટિનો સામનો કરવો પડે છે. આથી ભારતમાં ખેતીના વિકાસ માટે સિંચાઈ અનિવાર્ય છે. પ્રાચીન સમયથી ભૂપૃષ્ઠને લક્ષમાં રાખીને ભારતમાં કૂવા અને તળાવો દ્વારા સિંચાઈ કરવામાં આવતી, પરંતુ વર્તમાન સંજોગોમાં કૂવા અને તળાવો ઉપરાંત ટ્યૂબવેલ અને નહેરો દ્વારા પણ સિંચાઈ થાય છે. કૂવા દ્વારા થતી સિંચાઈનો મુખ્ય આધાર જે તે પ્રદેશની જમીન તથા ત્યાં પ્રાપ્ત થતા વરસાદ પર રહેલો હોય છે. ઈ. સ. 1993–94માં 278 લાખ હેક્ટર જમીનમાં કૂવા/ટ્યૂબવેલ દ્વારા સિંચાઈ થઈ હતી. ભારતમાં કૂવા દ્વારા સિંચાઈ મુખ્યત્વે ઉત્તરપ્રદેશ, બિહાર, મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક, મધ્યપ્રદેશ, તામિલનાડુ, રાજસ્થાન અને ગુજરાતમાં વધુ થાય છે; જ્યારે ટ્યૂબવેલનું પ્રમાણ પંજાબ, હરિયાણા, બિહાર, ગુજરાત અને મધ્યપ્રદેશમાં વધુ છે. 1993–94માં તળાવો દ્વારા થતી સિંચાઈનો લાભ 32 લાખ હેક્ટર જમીનને મળતો હતો. આ પ્રકારે થતી સિંચાઈ મુખ્યત્વે તામિલનાડુ, કર્ણાટક, મહારાષ્ટ્ર, આંધ્રપ્રદેશ, પશ્ચિમ બંગાળ, ઓરિસા, ઉત્તરપ્રદેશ અને બિહાર રાજ્યોમાં થાય છે.

નહેરો દ્વારા સિંચાઈ થાય તે માટે સરકાર તરફથી પૂરતા પ્રયત્નો થઈ રહ્યા છે. આઝાદી પછીનાં 50 વર્ષોમાં સરકારે મોટા કદની, મધ્યમ તથા નાના કદની સિંચાઈ યોજનાઓ પર રૂ. 91,940 કરોડ જેટલી રકમ ખર્ચી છે; જેને પરિણામે દેશની સિંચાઈશક્તિમાં ધરખમ વધારો થયો છે; દા.ત., 1950–51માં માત્ર 226 લાખ હેક્ટર જમીનને સિંચાઈનો લાભ મળતો હતો, જેના સ્થાને 1996–97માં 890 લાખ હેક્ટર જમીનને સિંચાઈનું પાણી પૂરું પાડવાની ક્ષમતા હાંસલ કરવામાં આવી છે. વિશ્વમાં સિંચાઈ હેઠળની જમીનનું પ્રમાણ ભારતમાં સૌથી વધારે છે (535 લાખ હેક્ટર) પરિણામે અનાજના ઉત્પાદનમાં લગભગ ચારગણો વધારો નોંધાયો છે. નહેર-સિંચાઈ માટે કેટલીક અનુકૂળતાઓ હોવી આવશ્યક છે. તેમાં જે તે પ્રદેશની જમીન સમતળ હોવી જોઈએ, જળ-પુરવઠો સુલભ હોવો જોઈએ તથા પવન દ્વારા રેતી-માટીનો નિક્ષેપ ન થવો જોઈએ. ભારતમાં પંજાબ રાજ્યની પશ્ચિમ યમુના નહેર, રિહન્દ નહેર, ભાકરા નહેર, નાંગલ નહેર; ઉત્તરપ્રદેશમાં નીચલી યમુના અને પૂર્વ યમુના નહેર; આગ્રા, શારદા, બેતવા અને રામગંગા નહેરો તેમજ રાજસ્થાનમાં ઇન્દિરા નહેર મહત્વની છે. આ ઉપરાંત ઓરિસા, પશ્ચિમ બંગાળ, બિહાર, ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્રમાં પણ નહેરોનો વિકાસ કરવામાં આવ્યો છે. ભારતમાં સૌથી જૂની નહેરો દક્ષિણ ભારતના કાવેરી ત્રિકોણપ્રદેશમાં આવેલી છે. વિજયવાડા શહેરની કૃષ્ણા નદીની નહેરો તેમજ ગોદાવરીની ગૌતમી અને વસિષ્ઠ નહેરો મહત્વની ગણાય છે.

બહુહેતુક યોજનાઓ : ભારતમાં વર્ષ દરમિયાન આશરે 1,70,000 કરોડ ઘનમીટર પાણી વરસાદ દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે, જેમાંથી 6,000 કરોડ ઘનમીટર પાણી બાષ્પીભવન દ્વારા ઊડી જાય છે, 4,000 કરોડ ઘનમીટર પાણી જમીનમાં શોષાઈ જાય છે, 4,000 કરોડ ઘનમીટર પાણી નદીઓમાં વહી જાય છે, જેમાંથી 60 % પાણી હિમાલયની નદીઓ, 16 % પાણી મધ્ય ભારતની નદીઓ અને 24 % પાણી દક્ષિણ ભારતની નદીઓમાં વહી જાય છે. આ નદીઓનાં 55,500 કરોડ ઘનમીટર પાણીનો જ ઉપયોગ થઈ શકે તેમ છે. આ માટે ભારત સરકારે કેટલીક બહુહેતુક યોજનાઓ સફળતાથી પૂરી કરી છે અને તે માટે વધુ પ્રયાસો ચાલુ છે. પૂરનિયંત્રણ, સિંચાઈ, જમીનધોવાણ-નિયંત્રણ, વિદ્યુત-ઉત્પાદન, મચ્છીમારી, જળમાર્ગો, જળસંગ્રહ, જંગલવિકાસ તેમજ પર્યટકમથકોનું નિર્માણ જેવા હેતુઓ આ યોજનાઓ દ્વારા સિદ્ધ કરી શકાય છે.

મહત્વની સિંચાઈ યોજનાઓ

1. દામોદર ખીણ યોજના : આ યોજના યુ.એસ.ની ટેનેસી વૅલી કૉર્પોરેશનને લક્ષમાં રાખીને દામોદર નદી પર ઊભી કરવામાં આવેલી છે. આ યોજનાને આધારે સસ્તો જળમાર્ગ શરૂ થયો છે અને છોટાનાગપુર ક્ષેત્રના કોલસાને વહાણો દ્વારા કોલકાતા સુધી પહોંચાડાય છે. આ યોજના હેઠળ કોનાર, મૈથોના, તિલૈયા અને પંચેટ હિલ જેવા ચાર બંધ બાંધવામાં આવ્યા છે. આ યોજનાનાં પાણીનો લાભ પશ્ચિમ બંગાળ રાજ્યને મળ્યો છે. તેનાથી સિંચાઈ, પૂરનિયંત્રણ, જળવિદ્યુત અને સસ્તા જળમાર્ગો જેવા હેતુઓ પરિપૂર્ણ કરવાનો હેતુ સિદ્ધ થયો છે.

2. ભાકરાનાંગલ યોજના : તે પંજાબ અને હિમાલય પ્રદેશના સરહદી વિસ્તારમાં સતલજ નદી પર આકાર પામેલી ભારતની સૌથી મોટી બહુહેતુક યોજના છે. અહીં તૈયાર થયેલા સરોવરને ગોવિંદસાગર નામે ઓળખવામાં આવે છે. આ બંધની ઊંચાઈ 226 મીટર અને લંબાઈ 518 મીટર છે. ભાકરા બંધમાંથી છોડાયેલા પાણીને નાંગલ આડબંધથી જુદી જુદી નહેરોમાં વાળવામાં આવે છે. આ યોજના પર બે જળવિદ્યુત-મથકો ઊભાં કરવામાં આવેલાં છે. આ યોજનાથી પંજાબ અને રાજસ્થાનમાં પિયત ખેતીનું પ્રમાણ વધ્યું છે.

3. હિરાકુડ (Hirakud) યોજના : ઓરિસામાં વહેતી મહાનદી પર, સંબલપુરથી 14 કિમી. ઉત્તરમાં આ યોજના ઊભી કરવામાં આવી છે. દુનિયાના સૌથી લાંબા માટીના બંધ તરીકે આ યોજનાની ગણતરી થાય છે. પૂરથી થતું નુકસાન અટકાવવાનો, સિંચાઈ અને જળવિદ્યુત-ઉત્પાદનનો હેતુ સિદ્ધ થયો છે.

4. નાગાર્જુન સાગર યોજના : આંધ્રપ્રદેશમાં આવેલી કૃષ્ણા નદી પર, હૈદરાબાદથી 160 કિમી. દૂર નાગાર્જુનકોન્ડા ગામ પાસે આ યોજના ઊભી કરવામાં આવેલી છે. બંધની લંબાઈ 1,450 મીટર છે અને બંધ પાછળ તૈયાર થયેલા સરોવરનો ઘેરાવો 150 ચોકિમી. જેટલો છે.

5. નર્મદા યોજના : ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર અને મધ્યપ્રદેશની સરહદે આવેલ નવાગામ પાસે નર્મદા નદી પર આ યોજના આકાર લઈ રહી છે, તે ‘સરદાર સરોવર યોજના’ના નામથી પણ ઓળખાય છે. આ યોજના ત્રણ રાજ્યોની સહિયારી છે. આ યોજના પૂર્ણ થતાં પૂરથી થતું નુકસાન, પીવાના પાણીનો પ્રશ્ન, સિંચાઈ, જળવિદ્યુત જેવી સમસ્યાઓ હલ થઈ શકશે. આ બહુહેતુક યોજના ગુજરાતની સૌથી મોટી યોજના છે. તેની લંબાઈ 1,210 મીટર છે.

6. ઉકાઈ યોજના : ગુજરાતની સર્વપ્રથમ પૂર્ણ થયેલી બહુહેતુક યોજના. તે તાપી નદી પર, ઉકાઈ ગામે ઊભી કરવામાં આવેલી છે. તેમાંથી ભરૂચ અને સૂરત જિલ્લાની જમીનોને સિંચાઈનો લાભ મળે છે. અહીંથી ઉત્પન્ન કરાયેલી જળવિદ્યુતને લીધે સૂરત શહેરને સૌથી વધુ લાભ થયો છે. આ યોજનાથી પૂરનિયંત્રણ, સિંચાઈ અને જળવિદ્યુતના લાભો મળ્યા છે.

આ યોજનાઓ ઉપરાંત ભારતની અન્ય મહત્વની યોજનાઓમાં બિહારની કોસી અને મયૂરાક્ષી, મહારાષ્ટ્રની કોયના, કર્ણાટકની તુંગભદ્રા અને કાવેરી, હિમાલય પ્રદેશની બિયાસ, મધ્યપ્રદેશની ચંબલ તથા ગુજરાતની મહી-કડાણાનો સમાવેશ થાય છે. અમદાવાદ અને ગાંધીનગરની વસ્તીને પીવાનું પાણી મળી રહે તે માટે સાબરમતી નદી પર ધરોઈ બંધ બાંધવામાં આવેલો છે. અમદાવાદ ખાતે સાબરમતી પર જળસંગ્રહ માટે વાસણા-આડબંધ બાંધવામાં આવેલો છે.

ખનિજસંપત્તિ

ભારતના આર્થિક વિકાસમાં ખનિજોનું મહત્વ વધતું રહ્યું છે. અબરખ, લોહ, મૅંગેનીઝ, બૉક્સાઇટ, કોલસો  જેવાં ઉદ્યોગોના વિકાસ માટે પાયારૂપ ખનિજો ભારતમાં પૂરતા પ્રમાણમાં છે. ચિરોડી, ચિનાઈ માટી, કૅલ્સાઇટ, ડૉલોમાઇટ, ફ્લોરાઇટ જેવાં ખનિજોની બાબતમાં પણ ભારત મહત્વનું સ્થાન ધરાવે છે; પરંતુ હીરા, પ્લૅટિનમ, સોનું, ચાંદી, સીસું, જસત, તાંબું, કલાઈ, ટંગસ્ટન, નિકલ વગેરે જેવાં ધાતુખનિજોનું પ્રમાણ ખૂબ જ ઓછું છે. ખનિજ તેલ અને કુદરતી વાયુના જથ્થા પણ મર્યાદિત છે. ગ્રૅનાઇટ, બેસાલ્ટ, ચૂનાખડકો, રેતીખડકો, આરસપહાણ, સ્લેટ, ફિલાઇટ જેવા ઇમારતી પથ્થરો ભારતમાં સારા પ્રમાણમાં રહેલા છે. અબરખ તેમજ લોહ-અયસ્ક, મૅંગેનીઝ-અયસ્ક તેમજ બૉક્સાઇટની નિકાસ કરવામાં આવે છે, જ્યારે અન્ય ખનિજોની જરૂરિયાત પ્રમાણે આયાત કરવામાં આવે છે.

સંચાલનશક્તિનાં સાધનો : આ સાધનોને બે વિભાગમાં વહેંચી શકાય : (i) પરંપરાગત સાધનો; જેમાં ખનિજ કોલસો, ખનિજતેલ, કુદરતી વાયુ અને અણુશક્તિનો સમાવેશ થાય છે. (ii) બિનપરંપરાગત સાધનો; જેમાં જળવિદ્યુત, સૌરશક્તિ, પવનશક્તિ, ભૂતાપશક્તિ, દરિયાઈ મોજાંની શક્તિ અને ગોબર ગૅસશક્તિનો સમાવેશ થાય છે. આ પૈકી ભારતમાં જળવિદ્યુત અને પવનશક્તિનો ઉપયોગ થાય છે.

પરંપરાગત સાધનો : (i) ખનિજકોલસો : ભારતમાં કોલસાનાં મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં રાણીગંજ (પ. બં.) તથા ઝરિયા, બોકારો, કરણપુરા તેમજ અન્ય(બિહાર)નો સમાવેશ થાય છે. આ બંને રાજ્યો ભારતના કોલસાના કુલ ઉત્પાદનનો આશરે 75 % જેટલો હિસ્સો આપે છે. બાકીનો 25 % કોલસો મધ્યપ્રદેશ, આંધ્રપ્રદેશ, ઓરિસા, આસામ તેમજ અન્ય રાજ્યોમાંથી મેળવાય છે. જિયૉલૉજિકલ સર્વે ઑવ્ ઇન્ડિયા (G.S.I.) દ્વારા જાન્યુઆરી 1990 સુધીમાં કરવામાં આવેલી મોજણી મુજબ ભારતમાં કોલસાનો અનામત જથ્થો આશરે 18,600 કરોડ ટન હોવાનો અંદાજ છે. ભારતમાં શ્રેષ્ઠ પ્રકારના ઍન્થ્રેસાઇટ કોલસાનું પ્રમાણ ઘણું જ ઓછું છે, જ્યારે મધ્યમ પ્રકારના બિટુમિનસ અને ઊતરતી કક્ષાના લિગ્નાઇટનું પ્રમાણ મધ્યમસરનું છે. કોલસાનો મુખ્ય ઉપયોગ તાપવિદ્યુતમથકોમાં વીજળી મેળવવામાં તથા રેલવે-એંજિનોમાં વરાળ ઉત્પન્ન કરવામાં થાય છે.

(ii) ખનિજતેલકુદરતી વાયુ : ભારતમાં ખનિજ-તેલ અને કુદરતી વાયુનાં અગત્યનાં ક્ષેત્રોમાં બૉમ્બેહાઈ, ગુજરાત (મહેસાણાથી અંકલેશ્વર) તેમજ આસામનો તથા ગોદાવરી, કૃષ્ણા, કાવેરીના ત્રિકોણપ્રદેશો અને બાડમેર(રાજસ્થાન)નો સમાવેશ થાય છે. ખનિજ-તેલમાંથી પેટ્રોલ, ડીઝલ, કેરોસીન તેમજ અસંખ્ય આડપેદાશો મેળવવામાં આવે છે. કુદરતી વાયુની બાબતમાં ભારતે સંશોધનક્ષેત્રે સારી એવી પ્રગતિ સાધી છે. ભારતનું દરેક રાજ્ય કુદરતી વાયુનું ઉત્પાદન કરતું થયું છે, ગુજરાત તેમાં મોખરે છે. ગુજરાતનું ગાંધાર વાયુક્ષેત્ર ભારતનું સૌથી મોટું ક્ષેત્ર ગણાય છે. કુદરતી વાયુનો ઉપયોગ જો ઇંધન તરીકે કરવામાં આવે તો કોલસા અને ખનિજ-તેલ પરનું ભારણ ઘટી શકે.

(iii) અણુશક્તિ : ભારતમાં અણુશક્તિ માટેની વિચારણાનો પ્રારંભ 1942માં થયેલો. તેના અનુસંધાનમાં 1944માં ડૉ. હોમી ભાભાને ઍટમિક ઍનર્જી કમિશનનું કામ સોંપવામાં આવ્યું. યુરેનિયમ અને થોરિયમનાં ખનિજો તેને માટેનો સ્રોત છે. આ બંને ધાતુઓ કિરણોત્સર્ગી છે. ભારતમાં યુરેનિયમ કરતાં થોરિયમનું પ્રમાણ વધુ છે. યુરેનિયમનાં ખનિજો બિહાર અને રાજસ્થાનમાંથી તથા થોરિયમનાં ખનિજો મહારાષ્ટ્ર, કેરળ અને આંધ્રની દરિયાઈ કિનારાપટ્ટીમાંથી મળે છે. ભારતમાં મહારાષ્ટ્રનું ટ્રૉમ્બે અને તારાપુર, રાજસ્થાનનું રાણા પ્રતાપસાગર, તામિલનાડુનું કલ્પક્કમ અને ગુજરાતનું કાકરાપાર જાણીતાં અણુવિદ્યુત-મથકો છે.

બિનપરંપરાગત સાધનો : (i) જળવિદ્યુત : કુદરતી જળધોધ મારફતે મેળવાતી વીજળી માટે આંધ્રપ્રદેશ, કર્ણાટક, તામિલનાડુ, કેરળ અને પાડિચેરીના પ્રદેશો મુખ્ય છે. આ રાજ્યોએ 1981–82માં ‘સધર્ન રીજિયૉનલ ઇલેક્ટ્રિસિટી બોર્ડ’ની સ્થાપના કરી છે. હિમાચલ પ્રદેશ પણ જળવિદ્યુત મેળવવા પ્રયત્નશીલ રહ્યું છે. બીજાં કેટલાંક રાજ્યો બહુહેતુક યોજનાઓ દ્વારા જળવિદ્યુત મેળવે છે. ઈશાની રાજ્યોમાં જળપુરવઠો અને જળધોધ હોવા છતાં જળવિદ્યુત ઓછા પ્રમાણમાં ઉત્પન્ન કરે છે.

(ii) પવનઊર્જા : જ્યાં પવનની ગતિ ઝડપી હોય તેમજ તે સતત જળવાતી રહેતી હોય એવા સમુદ્રતટે અથવા પર્વત કે ઉચ્ચપ્રદેશીય વિસ્તારોમાં પવનચક્કીઓ ગોઠવીને વિદ્યુત મેળવી શકાય છે. ભારતમાં ગુજરાત, તામિલનાડુ, મહારાષ્ટ્ર, હિમાચલ પ્રદેશ અને ઓરિસામાં સાનુકૂળ પરિસ્થિતિ ઉપલબ્ધ છે ત્યાં આવાં ‘વિન્ડફાર્મ’ ઊભાં કરેલાં છે.

(iii) ગોબરગૅસ : દુનિયામાં ગોબરગૅસનું સૌથી વધુ ઉત્પાદન ચીન કરે છે. ભારતમાં ગોબરગૅસનો સૌથી વધુ ઉપયોગ ગુજરાત કરે છે. આ ઉપરાંત જ્યાં ઢોરની સંખ્યા અધિક છે એવાં રાજ્યો પણ તેનું ઉત્પાદન કરે છે.

(iv) સૌર ઊર્જા : ભારતનો ઘણોખરો વિસ્તાર ઉષ્ણકટિબંધમાં આવેલો હોવાથી બારેમાસ સૂર્યપ્રકાશનો લાભ લઈ શકાય તેમ છે; તેમ છતાં તેનો પૂરેપૂરો લાભ ભારત લઈ શક્યું નથી. સૌર ઊર્જાનો ઉપયોગ બે રીતે થાય છે : સૂર્ય-ગરમીનો સીધો ઉપયોગ કરીને તથા સૂર્યનાં કિરણોમાંથી વીજળી મેળવીને. ભારતમાં મોટા ઔદ્યોગિક એકમોએ અને હોટેલોએ તેનો લાભ લેવાનો પ્રારંભ કર્યો છે.

આ ઉપરાંત ભૂતાપશક્તિ અને સમુદ્રભરતી-મોજાંમાંથી ઊર્જા મેળવવાના પ્રયોગો થયા છે. કચરાને બાળીને વીજળી મેળવવા માટે જર્મની અને જાપાનના નિષ્ણાતોનાં મંતવ્યો પણ મેળવવામાં આવ્યાં છે.

મત્સ્યસંપત્તિ : ભારતના લગભગ બધા જ પ્રદેશોમાં મત્સ્યનો ઉપયોગ ખોરાક તરીકે થાય છે, પરંતુ લોકોની જરૂરિયાત કરતાં તેનું ઉત્પાદન ઓછું છે. ભારતનો દરિયાકિનારો લગભગ 7,516 કિમી. લાંબો છે. આર્થિક ષ્ટિએ અગત્યની મોટાભાગની માછલીઓ સમુદ્રોમાંથી પકડવામાં આવે છે, તદુપરાંત નદીઓ, સરોવરો, તળાવો, બંધનાં જળાશયો, નહેરો જેવાં અંત:સ્થ મીઠાં પાણીના વિસ્તારોમાંથી પણ તે પકડવામાં આવે છે. ભારતનો દરિયાકિનારો ખંડીય છાજલી વડે સારી રીતે સંકળાયેલો છે. ખંડીય છાજલીને લીધે ભારતમાં મત્સ્ય-ઉત્પાદન મોટા પ્રમાણમાં થાય છે અને મહત્તમ ઉત્પાદનની ર્દષ્ટિએ દુનિયામાં તે આઠમા ક્રમાંકનું સ્થાન ધરાવે છે. આમાંથી માત્ર 6 % વિસ્તારમાંથી મત્સ્ય પકડવામાં આવે છે. અનાજ ઉપરનું ભારણ ઘટે તે માટે સરકાર તરફથી લાંબા ગાળા સુધી માછલીઓને જાળવી રાખવા શીતાગારોની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત સહકારી મંડળીઓ દ્વારા મત્સ્ય-ઉદ્યોગને વધુ ને વધુ વિકસાવવાના પ્રયાસો પણ થઈ રહ્યા છે. ભારતનાં પોરબંદર, કંડલા, ઓખા, વેરાવળ, મુંબઈ, માર્મગોવા, કોચીન, કોલમ, વિશાખાપટ્ટનમ્ જેવાં બંદરોને મત્સ્યબંદરો તરીકે પણ વિકસાવવામાં આવ્યાં છે. ખારા પાણીના વિસ્તારોમાંથી બાંગડા, બૂમલા, પાંપલેટ, હેરિંગ, સાલ્મન, ઝિંગા, સાંઢો, શાર્ક, સાર્ડિન્સ, ગોળ, દારા, અને ટ્યૂના જ્યારે મીઠા પાણીના વિસ્તારોમાંથી કાટલા, રોહુ, મૃગલ, મરળ વગેરે મત્સ્ય મેળવાય છે.

ભારતના કિનારાનાં રાજ્યોમાં માછલીઓનો આંતરિક વેપાર થાય છે. પશ્ચિમ બંગાળ રાજ્ય ઓરિસા, આંધ્રપ્રદેશ અને તામિલનાડુમાંથી માછલીઓ મંગાવે છે. દેશના અંદરના પ્રદેશો ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, ગોવા, કર્ણાટક, કેરળ, આંદામાન-નિકોબાર અને લક્ષદ્વીપમાંથી માછલીઓ મંગાવે છે. માછલીઓની નિકાસ જાપાન, અમેરિકા, યુરોપ, ઈરાની અખાત વિસ્તાર, દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા વગેરે દેશોમાં કરવામાં આવે છે. મીઠા પાણીના મત્સ્ય-ઉત્પાદનમાં પશ્ચિમ બંગાળ, ઓરિસા, બિહાર, ઉત્તરપ્રદેશ, ગુજરાત અને પંજાબનાં રાજ્યોનો ફાળો વિશેષ છે. વિશાળ જળાશયોમાં મત્સ્યઉછેર-કેન્દ્રો ઊભાં કરવામાં આવ્યાં છે.

ઉદ્યોગો અને તેનો વિકાસ

ભારતમાં આધુનિક ઢબે ઉદ્યોગની શરૂઆત થઈ તે પહેલા પણ ભારતમાં હસ્તઉદ્યોગ વડે ઉત્પાદન કરવામાં આવતી ચીજવસ્તુઓની માંગ વિશ્વના ઘણાખરા વિસ્તારોમાં નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં રહેતી હતી. ભારતમાંથી નિકાસ થતી આવી ચીજવસ્તુઓમાં સુતરાઉ તથા રેશમનું કાપડ, સુતરાઉ તથા રેશમના દોરા, મલમલ, ધાતુની ચીજવસ્તુઓ, ઊનની બનાવટો વગેરેનો સમાવેશ થતો હતો; પરંતુ બ્રિટિશ શાસનકાળ દરમિયાન ભારતના હસ્તઉદ્યોગનો નાશ થયો. ઉપરાંત, બ્રિટિશ સરકારની વિદેશમાંથી તૈયાર માલની આયાત તથા ભારતમાંથી કાચા માલની નિકાસોને પ્રોત્સાહન આપવાની નીતિને કારણે છેક આઝાદી સુધી દેશના ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રનો સમતોલ વિકાસ થઈ શક્યો ન હતો. પરંતુ 1951માં દેશમાં આયોજન-યુગની શરૂઆત થતાં ભારતે ઝડપી ઔદ્યોગિક પ્રગતિ કરી છે; એટલું જ નહિ, પરંતુ તેમાં માળખાગત ફેરફારો થયા છે. પરિણામે છેલ્લાં પચાસ વર્ષો(1951–2000)માં ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનમાં વીસગણો વધારો થયો છે, ભારતના ઉદ્યોગોમાં વૈવિધ્ય દાખલ થયું છે. વપરાશી ચીજવસ્તુઓ ઉપરાંત ભારત હવે નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં ઔદ્યોગિક મૂડીમાલનું ઉત્પાદન કરે છે. તૈયાર માલની  આયાતોમાં ક્રમશ: ઘટાડો થયો છે, જ્યારે તૈયાર માલની નિકાસોમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે તથા દેશના તકનીકી તથા વ્યવસ્થાપન-ક્ષેત્રના કૌશલ્યમાં ધ્યાન ખેંચે તેવો વધારો થયો છે. મોટાભાગની વપરાશી ચીજવસ્તુઓની બાબતમાં ભારતે સ્વાવલંબન પ્રાપ્ત કર્યું છે; મૂડીમાલ, ખાણ અને ધાતુવિદ્યા, રસાયણ અને ખનિજ-તેલની પેદાશો, રાસાયણિક ખાતરો, નાના, મધ્યમ અને ભારે ઇજનેરી ઉદ્યોગોમાં બનતી ચીજવસ્તુઓ; વીજળી અને વાહનવ્યવહારને લગતાં સાધનો, બાંધકામ-ઉદ્યોગને લગતાં ઉપકરણો વગેરેનું ઉત્પાદન દેશમાં હવે મોટા પ્રમાણમાં થાય છે, જેને પરિણામે દેશના ભાવિ ઔદ્યોગિક વિકાસનો પાયો મજબૂત બન્યો છે. 1951 પછીના ગાળામાં દેશના ઔદ્યોગિક એકમોમાં રોકાયેલા શ્રમિકોની સંખ્યામાં લગભગ ત્રણગણો વધારો થયો છે, પરંતુ તે જ ગાળામાં ઔદ્યોગિક એકમો અને ખાણ ક્ષેત્રમાં થતી ઊર્જા-વપરાશમાં માથાદીઠ દસગણો વધારો નોંધાયો છે, જે દેશના ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રના આધુનિકીકરણનો સ્પષ્ટ સંકેત આપે છે. આઝાદીના અરસામાં ભારતમાં જાહેર ક્ષેત્રના ગણાય તેવા માત્ર 5 એકમો હતા, જેની સંખ્યા હવે 245 જેટલી થઈ છે. આ ક્ષેત્રમાં હવે દેશની કુલ ઉત્પાદિત મૂડીના 39 ટકા જેટલી મૂડી રોકાયેલી છે. જાહેર ક્ષેત્રમાં ભારે અને પાયાના ઉદ્યોગોનો પ્રાદુર્ભાવ વધારે જોવા મળે છે. ભારતે હવે ખનિજ-તેલના યુગમાં પ્રવેશ કર્યો છે એમ કહેવાય, કારણ કે દેશના જુદા જુદા વિસ્તારોમાં તેલ-શુદ્ધીકરણનાં કારખાનાંઓ તથા ખનિજ-તેલની પેદાશોનો સંગ્રહ કરતા એકમોનો વિકાસ કરવામાં આવ્યો છે. આઝાદી પછી કૃષિ અને ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રમાં થયેલ ઝડપી વિકાસને લીધે વાહનવ્યવહાર તથા સંદેશાવ્યવહાર, બૅંકિંગ, વીમો, વીજળી, વાણિજ્ય અને વ્યાપાર જેવા પૂરક ક્ષેત્રના ઝડપી વિકાસને પણ પ્રોત્સાહન મળ્યું છે.

ઔદ્યોગિક પ્રદેશો : ભારતમાં મુખ્ય ત્રણ ઔદ્યોગિક પ્રદેશો આવેલા છે અને તે કાચા માલનાં ક્ષેત્રો પાસે વિકસેલા છે : (i) અમદાવાદ–મુંબઈ–પુણેનો ઔદ્યોગિક પ્રદેશપટ્ટો – તેમાં સુતરાઉ કાપડ, કૃત્રિમ કાપડ, ઇજનેરી માલસામાન, રસાયણો, દવાઓ, તેલ- શુદ્ધીકરણ, ફિલ્મ, વીજાણુયંત્રો અને તેમના પુરજા બનાવવાના તેમજ રોજિંદા જીવનને લગતી વપરાશી ચીજોનું ઉત્પાદન કરતા ઉદ્યોગો આવેલા છે. અમદાવાદ અને મુંબઈ તેના સુતરાઉ કાપડ, લોખંડ-પોલાદની અને ઇજનેરી ચીજવસ્તુઓ, વીજાણુયંત્રો અને તેમના પુરજાઓ તથા રસાયણોના ઉદ્યોગો માટે; વડોદરા તેના તેલ-શુદ્ધીકરણ, ખાતર, દવાઓ અને પેટ્રોકેમિકલ્સ ઉદ્યોગો માટે; સૂરત તેના રેશમ, જરીકામ, કૃત્રિમ કાપડ તેમજ વીજાણુયંત્રો અને પુરજાઓ બનાવવાના ઉદ્યોગો માટે; વલસાડ તેના અતુલ ઉદ્યોગ, રસાયણો અને દવાઓ માટે તથા પુણે દવાઓ, વીજાણુયંત્રો અને તેનાં સાધનો બનાવવાના ઉદ્યોગો માટે જાણીતાં છે. આ ઉપરાંત ગુજરાતમાં મહેસાણા, કલોલ અને જામનગરમાં હોઝિયરી, સાબુ, ડિટરજન્ટ તેમજ પ્લાસ્ટિક અને ફાઉન્ડ્રી ઉદ્યોગો પણ વિકસ્યા છે. મહારાષ્ટ્ર(પાતાલગંગા વિસ્તાર)માં પણ નવાં ઔદ્યોગિક કેન્દ્રો ઊભાં થયાં છે.

(ii) પૂર્વ ભારતનો ઔદ્યોગિક પટ્ટો : આ પટ્ટામાં દામોદર ખીણ વિસ્તારમાં આવેલાં જમશેદપુર, ખડ્ગપુર, કોલકાતા અને આસનસોલનો સમાવેશ કરી શકાય. તેમાં લોખંડ-પોલાદનો ઉદ્યોગ, ધાતુગાળણ-ઉદ્યોગ, ઍલ્યુમિનિયમ, શણ, કાગળ, રેલવે-એંજિન અને વિવિધ યંત્રસામગ્રી, પેટ્રોરસાયણ, કાપડ-ઉદ્યોગ, વીજાણુ-સાધનો, યંત્રો બનાવવાના ઉદ્યોગો વગેરે વિકસેલા છે. (iii) દક્ષિણ ભારતનો ઔદ્યોગિક વિસ્તાર : તેમાં બૅંગ્લોર, કોઇમ્બતુર, મદુરાઈ, ભદ્રાવતી, ચેન્નઈ, હૈદરાબાદ અને વિશાખાપટ્ટનમનો સમાવેશ થાય છે. બગ્લોરમાં જહાજ, ટેલિફોન, વિદ્યુત-સાધનો અને વીજાણુયંત્રો બનાવવાના ઉદ્યોગો, ભદ્રાવતીમાં લોખંડ-પોલાદનો ઉદ્યોગ, ચેન્નઈ અને કોઇમ્બતુરમાં કાપડ, રસાયણો અને વીજાણુયંત્રોના ઉદ્યોગો, વિશાખાપટ્ટનમ્ અને પેરામ્બુરમાં રેલડબ્બા બનાવવાનો ઉદ્યોગ, તથા હૈદરાબાદમાં વીજાણુયંત્રો અને તેનાં સાધનો બનાવવાના ઉદ્યોગો વિકસ્યા છે.

આ ઉપરાંત ઉત્તર ભારતમાં કાનપુર, દિલ્હી, શ્રીનગર, અમૃતસર, લુધિયાણા, જગાધરી વગેરેમાં છૂટાંછવાયાં ઔદ્યોગિક કેન્દ્રો આવેલાં છે. તે તેમનાં ચામડાં અને તેની બનાવટો, રસાયણો, ગરમ-રેશમી કાપડ, હોઝિયરી અને ખેતીનાં ઓજારો માટે જાણીતાં છે.

1. લોખંડપોલાદઉદ્યોગ : લોખંડ-પોલાદના ઉદ્યોગના વિકાસ અને પોલાદની માથાદીઠ વપરાશને કોઈ પણ રાષ્ટ્રની આર્થિક અને ઔદ્યોગિક પ્રગતિની પારાશીશી માનવામાં આવે છે. ભારત પાસે લોહ-અયસ્કને અનામત જથ્થો વિપુલ હોવા છતાં દુનિયાના પોલાદ- ઉત્પાદક દેશોમાં ભારતનું સ્થાન પંદરમા ક્રમનું છે. ભારતમાં લોહ-અયસ્કનું ઉત્પાદન કરતાં રાજ્યોમાં બિહાર, ઓરિસા, મધ્યપ્રદેશ, આંધ્રપ્રદેશ, કર્ણાટક, પશ્ચિમ બંગાળ, તામિલનાડુ, મહારાષ્ટ્ર અને ગોવા મુખ્ય છે. ભારતમાં પોલાદનું પહેલું કારખાનું ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના જોસાઈયા માર્શલ હીથે 1830માં તામિલનાડુના પૉર્ટોનોવો ખાતે સ્થાપ્યું હતું. ત્યારપછી પશ્ચિમ બંગાળમાં કુલ્ટી ખાતે બેંગૉલ આયર્ન વર્ક્સ કંપની, જમશેદપુર ખાતે ટાટા આયર્ન ઍન્ડ સ્ટીલ કંપની, પશ્ચિમ બંગાળના બર્નપુરમાં ઇન્ડિયન આયર્ન ઍન્ડ સ્ટીલ કંપની સ્થપાઈ હતી. ત્યારબાદ ભારત સરકારે જાહેર ક્ષેત્ર તરીકે ભદ્રાવતી ખાતે વિશ્વેશ્વરૈયા આયર્ન ઍન્ડ સ્ટીલ વર્ક્સની સ્થાપના કરેલી. આજે તો રૂરકેલા, ભિલાઈ, દુર્ગાપુર, વિશાખાપટ્ટનમ્, હજીરા, બોકારો, સેલમ, વિજયનગર વગેરે સ્થળોએ લોખંડ-પોલાદના એકમો ઊભા થયેલા છે. આ એકમોમાં ફિનિશ્ડ તૈયાર સ્ટીલ, એલૉય સ્ટીલ, કન્સ્ટ્રક્શનલ સ્ટીલ, સ્પ્રિંગ્ર-પોલાદ, મિશ્રધાતુ માટેનું પોલાદ, ઇમારતી બાંધકામનું પોલાદ, કમાનો માટેનું પોલાદ, સ્ટીલ, સ્ટેનલેસ સ્ટીલ અને બૉલબેરિંગ સ્ટીલનું ઉત્પાદન કરવામાં આવે છે. આજે તો ભારતમાં સ્ટીલ ઑથોરિટીના એકમો છે તેમજ ટાટા સ્ટીલ પાસે સંશોધન અને વિકાસનું મજબૂત તેમજ કાર્યક્ષમ માળખું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરની ટેક્નૉલોજિકલ કામગીરી હાંસલ કરવાનો આ એકમોનો પ્રયાસ છે, આ ઉદ્યોગમાં હવે 4,000 કરોડ રૂપિયા જેટલું મૂડીરોકાણ થયું છે. જેમાંથી મોટાભાગનું મૂડીરોકાણ જાહેર ક્ષેત્રના એકમોમાં થયેલું છે.

2. કાપડઉદ્યોગ : (i) સુતરાઉ કાપડ-ઉદ્યોગ : ભારતનો આ સૌથી જૂનો અને મોટા પાયા પરનો ઉદ્યોગ છે. ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ પછી ઈ. સ. 1854માં ભારતીય મૂડી દ્વારા સર્વપ્રથમ સુતરાઉ કાપડની મિલ મુંબઈ ખાતે સ્થાપવામાં આવેલી. ત્યારબાદ અમદાવાદ ખાતે 1861માં શાહપુર મિલ અને 1863માં કૅલિકો મિલની સ્થાપના થયેલી. ભારતમાં સુતરાઉ કાપડ ઉદ્યોગનો સૌથી વધુ વિકાસ ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, મધ્યપ્રદેશ અને તામિલનાડુ રાજ્યોમાં થયો છે. અમદાવાદ, મુંબઈ, નાગપુર, ઇન્દોર, કોઇમ્બતુર, મદુરાઈ, કાનપુર, દિલ્હી અને અમૃતસર તેનાં મુખ્ય કેન્દ્રો ગણાય છે. કૃત્રિમ કાપડની વપરાશની શરૂઆત થઈ તે પહેલાં અમદાવાદ ભારતના માન્ચેસ્ટર તરીકે ઓળખાતું હતું. ભારતના કાપડ-ઉદ્યોગમાં સુતરાઉ કાપડ ઉદ્યોગનું પ્રભુત્વ રહ્યું છે. આજે પણ દેશના કુલ વણાટઉત્પાદનમાં કાપડ-ઉદ્યોગના ઉત્પાદનનો ફાળો 65 ટકા જેટલો છે.

સૂતરના ઉત્પાદનમાં યુ.એસ. અને રશિયા પછી તરત જ ભારતનો ક્રમ આવે છે, જ્યારે સુતરાઉ કાપડના ઉત્પાદનમાં ભારત વિશ્વમાં પ્રથમ ક્રમે આવે છે. ભારત તેના સુતરાઉ કાપડની તથા તૈયાર પોશાકોની નિકાસ રશિયા, યુ.એસ., યુ.કે., ફ્રાંસ, ઑસ્ટ્રેલિયા, જર્મની, આફ્રિકા, નેપાળ જેવા દેશોમાં કરે છે. ભારતનાં મોટાભાગનાં રાજ્યોમાં હૅન્ડલૂમ અને પાવરલૂમ કાપડનું ઉત્પાદન થાય છે.

(ii) ગરમ કાપડ : મૂળ ગૃહઉદ્યોગ તરીકે સ્થાન પામેલો આ ઉદ્યોગ હવે મિલ-ઉદ્યોગમાં પરિણમ્યો છે. ગરમ કાપડની સર્વપ્રથમ મિલ કાનપુર ખાતે 1886માં સ્થપાયેલી. આજે તો પંજાબ ભારતનું ગરમ કાપડનું સૌથી મોટું કેન્દ્ર ગણાય છે. અમૃતસર, લુધિયાણા, ચંડીગઢ, મુંબઈ, જામનગર વગેરે શહેરોમાં ગરમ કાપડની મિલો આવેલી છે. આ ઉદ્યોગ ગુજરાતના કચ્છ જિલ્લામાં, રાજસ્થાનના બાડમેર જિલ્લામાં તેમજ હિમાચલ પ્રદેશ અને જમ્મુ-કાશ્મીર રાજ્યમાં ગૃહઉદ્યોગ તરીકે પણ તે વિકસેલો જોવા મળે છે.

(iii) રેશમી કાપડ : કૃત્રિમ કાપડનો ઉપયોગ વધતાં હવે રેશમી કાપડની માંગ ઘટી છે. દુનિયામાં રેશમી કાપડના ઉત્પાદનમાં ચીન પછી ભારતનો ક્રમ આવે છે. રેશમી કાપડના ઉદ્યોગનો વિકાસ ભારતનાં કર્ણાટક, તામિલનાડુ, મધ્યપ્રદેશ, બિહાર, પશ્ચિમ બંગાળ, ઉત્તરપ્રદેશ અને જમ્મુ-કાશ્મીરમાં થયો છે.

(iv) કૃત્રિમ રેસાઉદ્યોગ : આ ઉદ્યોગ પેટ્રોકેમિકલ ઉદ્યોગ સાથે સંકળાયેલો છે. પેટ્રોલિયમની આડપેદાશરૂપે કૃત્રિમ રેસાનું ઉત્પાદન થાય છે. તેનું સર્વપ્રથમ ઉત્પાદન 1963માં ગુજરાતમાં કોયલી ખાતે શરૂ થયું હતું. આ ઉપરાંત વાંસ જેવા પોચા લાકડામાંથી જે રેસા મેળવાય છે તે રેયૉન તરીકે ઓળખાય છે. રેયૉનનાં કારખાનાં કેરળ, કર્ણાટક અને ગુજરાતમાં આવેલાં છે.

(v) કંતાન : શણના રેસામાંથી કાપડ બનાવવાની કળા ભારતમાં વર્ષોથી ચાલી આવે છે. ભારતમાં શણનું ઉત્પાદન કરતાં પશ્ચિમ બંગાળ અને આસામ રાજ્યોમાં શણની મિલો ઊભી કરવામાં આવેલી છે.

3. ખાંડઉદ્યોગ : 1932 પહેલાં ભારતમાં ખાંડ મૉરેશિયસમાંથી આયાત થતી હતી, તેથી આજે પણ તે મોરસ નામે ઓળખાય છે. અંગ્રેજોએ ખાંડનું સર્વપ્રથમ કારખાનું 1907માં ઉત્તરપ્રદેશમાં સ્થાપ્યું હતું. દુનિયામાં ખાંડના કુલ ઉત્પાદનમાં ભારતનો ક્રમ ચોથો (રશિયા, બ્રાઝિલ અને ક્યૂબા આ ત્રણ દેશોના ક્રમ પછી) છે. ભારતમાં ખાંડના ઉત્પાદનનો આધાર શેરડીના ઉત્પાદન પર રહે છે. શેરડીના કુલ ઉત્પાદનના 30 % જેટલો હિસ્સો ખાંડ બનાવવામાં વપરાય છે, 55 %થી 60 % જેટલી શેરડી ગોળ બનાવવામાં ઉપયોગમાં લેવાય છે, જ્યારે 10 %થી 15 % શેરડી પશુઓના આહારમાં વપરાય છે. ઉત્તર ભારત કરતાં દક્ષિણ ભારતની શેરડી ઊંચી ગુણવત્તાવાળી સાબિત થઈ છે. ભારતમાં શેરડીના વાવેતરના પ્રમાણને આધારે ખાંડનાં કારખાનાં મહારાષ્ટ્ર, આંધ્રપ્રદેશ, કર્ણાટક, તામિલનાડુ, ગુજરાત, આસામ, બિહાર, પંજાબ, ઉત્તરપ્રદેશ, રાજસ્થાન અને પશ્ચિમ બંગાળમાં સ્થાપાયેલાં છે. આ રાજ્યો ખાંડસરીનું પણ ઉત્પાદન કરે છે. ભારતમાં ગોળ એ ગૃહઉદ્યોગની પેદાશ છે. ગોળનું ઉત્પાદન કરતાં મુખ્ય રાજ્યોમાં ઉત્તરપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, પંજાબ અને આંધ્રપ્રદેશનો સમાવેશ થાય છે. ભારતના ખાંડ-ઉદ્યોગમાં 3.25 લાખ કામદારો પ્રત્યક્ષ રીતે રોકાયેલા છે, જ્યારે તેને લીધે પરોક્ષ રીતે 250 લાખ કામદારોને રોજી મળે છે. 1995–96માં ભારતમાં 160 લાખ મેટ્રિક ટન જેટલી ખાંડનું ઉત્પાદન 420 જેટલાં ખાંડ-કારખાનાંઓ દ્વારા થયું હતું. ખાંડની બાબતમાં ભારતે સ્વાવલંબન પ્રાપ્ત કર્યું છે, એટલું જ નહિ, પરંતુ તે ખાંડની નિકાસ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

4. સિમેન્ટઉદ્યોગ : સિમેન્ટનાં મૂળ શોધક જૉસેફ અસ્પદિન નામનો એક અંગ્રેજ કડિયો હતો. તેણે બનાવેલો સિમેન્ટ ઇંગ્લૅન્ડના પૉર્ટલૅન્ડ ટાપુ પર મળી આવતા ચૂનાખડકોના જેવો રંગ ધરાવતો હોવાથી એનું નામ પૉર્ટલૅન્ડ સિમેન્ટ પડ્યું. ભારતમાં સર્વપ્રથમ વાર 1914માં પોરબંદર ખાતે પૉર્ટલૅન્ડ સિમેન્ટ બનાવવામાં સફળતા મળી. ભારતમાં જ્યાં ચૂનાખડકોનાં ક્ષેત્રો આવેલાં છે ત્યાં આ ઉદ્યોગો વિકસેલા છે. ભારતમાં વિવિધ પ્રકારના સિમેન્ટ બનાવવામાં આવે છે; જેમાં બ્લાસ્ટ ફર્નેસ સ્લૅગ સિમેન્ટ, પોઝોલન સિમેન્ટ, વ્હાઇટ સિમેન્ટ, લો હીટ સિમેન્ટ, રૅપિડ હાર્ડનિંગ સિમેન્ટ, ઑઇલ વેલ સિમેન્ટ, હાઇડ્રો સિમેન્ટ અને હાઇ ઍલ્યુમિના સિમેન્ટનો સમાવેશ થાય છે.

સિમેન્ટ-ઉદ્યોગ મુખ્યત્વે કરીને ગુજરાત, રાજસ્થાન, મધ્યપ્રદેશ, બિહાર અને તામિલનાડુમાં વધુ વિકસ્યો છે. આ ઉપરાંત ઓરિસા, આંધ્રપ્રદેશ, ઉત્તરપ્રદેશ, પંજાબ અને હરિયાણામાં પણ તેનાં કારખાનાં સ્થપાયેલાં છે. રસ્તા, મકાનો, પુલો, નહેરો, રેલવે-સ્લિપર્સ, ગૃહઉપયોગી સુશોભન વસ્તુઓ બનાવવામાં તેનો ઉપયોગ વધતો જાય છે. ભારતમાં હાલ સિમેન્ટનાં 20 મોટાં કારખાનાંઓ તથા 140 નાના કદનાં કારખાનાંઓ છે; જેમની ઉત્પાદનક્ષમતા 10 કરોડ 50 લાખ ટન જેટલી છે. લગભગ 2 લાખ કામદારો તેમાંથી રોજી મેળવે છે. ભારતમાં સિમેન્ટ-ઉદ્યોગનું ભાવિ ઊજળું છે.

5. પેટ્રોરસાયણઉદ્યોગ : પેટ્રોરસાયણો માટેનો કાચો-માલ કોલસો, ખનિજ-તેલ, કુદરતી વાયુ અને આલ્કોહૉલ છે. પેટ્રોકેમિકલ્સને ત્રણ વિભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે : પૉલિમર્સ, રસાયણો અને કૃત્રિમ રેસાઓ. પૉલિમર્સ પદાર્થોને થરમૉપ્લાસ્ટિક, થરમૉસેટ, ઇજનેરી પ્લાસ્ટિક અને સંશ્લેષિત રબર જેવા પદાર્થોમાં વિભાજિત કરી શકાય. જે રસાયણો પેટ્રોકેમિકલ્સ સંકુલોમાંથી મેળવવામાં આવે છે, તેમાં લિનિથર આલ્કાઇલ બેન્ઝિન, આલ્ફા ઑલિફિન્સ અને ઑક્સાઇડ મુખ્ય છે. સિન્થેટિક ફાઇબર એટલે કૃત્રિમ રેસા. ભારતમાં આ ઉદ્યોગ વધુ વિકસ્યો છે. પેટ્રોરસાયણોને કારણે પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ વધી ગયો છે. દેશમાં તેનો ઉપયોગ ઔદ્યોગિક ક્ષેત્ર, કૃષિક્ષેત્ર તેમજ ગૃહવપરાશમાં થાય છે. ભારતમાં 20,000 કરતાં પણ વધુ પ્લાસ્ટિક પ્રક્રમણ એકમો સ્થપાયેલા છે.

પેટ્રોરસાયણ-ઉદ્યોગની સર્વપ્રથમ કંપની ઇન્ડો પેટ્રોકેમિકલ્સ લિમિટેડ (આઇ.પી.સી.એલ.) 1969માં વડોદરા ખાતે સ્થાપવામાં આવી. ત્યારબાદ મુંબઈ અને હલ્દિયામાં પણ આ ઉદ્યોગ સ્થપાયો. જાહેર અને સંયુક્ત ક્ષેત્રમાં આ ઉદ્યોગના જે અન્ય એકમો વિકસી રહ્યા છે તેમાં મહારાષ્ટ્રના રાયગઢ જિલ્લાના નાગોઠાણે ખાતે આઇ.પી.સી.એલ.નો એકમ, સલીમપુર ઍરોમેટિક કૉમ્પલેક્સ વગેરે નોંધપાત્ર છે. ખાનગી ક્ષેત્રમાં નવા સ્થપાઈ રહેલા ગુજરાત પેટ્રોકેમિકલ સંકુલ વિશેષ ધ્યાન ખેંચે તેવા છે. નૅશનલ ઑઇલ કૉર્પોરેશન ઑવ્ ઇન્ડિયા લિમિટેડનું વિસ્તરણ પણ થઈ રહ્યું છે. આ સિવાય પણ રાજ્ય-સરકારોના સહયોગથી કેટલાક નવા એકમો પણ કાર્યરત છે. આગામી વર્ષોમાં ભરૂચ પાસે ગાંધાર ખાતે નવો એકમ આકાર લઈ રહ્યો છે.

6. રાસાયણિક ખાતર : ભારત ખેતીપ્રધાન દેશ છે. ભારતની જમીનોમાં નાઇટ્રોજન, ફૉસ્ફરસ અને પોટૅશિયમનાં તત્વો ઓછાં હોવાથી જરૂરિયાત અનુસાર કૃષિ-ઉત્પાદન મળતું નથી, તેથી રાસાયણિક ખાતરોનો ઉપયોગ આવશ્યક બન્યો છે. ચિરોડી, નેપ્થા, રૉકફૉસ્ટેટ, પેટ્રોલિયમનો કચરો, કુદરતી વાયુ અને પાણી આ ઉદ્યોગ માટેનો કાચો માલ ગણાય છે. આ પૈકીના કેટલાક પદાર્થો ઉપલબ્ધ ન હોવાથી તે પરદેશથી આયાત કરવા પડે છે. ભારત સરકારે રાસાયણિક ખાતરના ઉત્પાદન માટે ફર્ટિલાઇઝર કૉર્પોરેશન ઑવ્ ઇન્ડિયા અને નૅશનલ ફર્ટિલાઇઝર લિમિટેડ જેવા એકમો સ્થાપ્યા છે. રાસાયણિક ખાતરના ઉત્પાદનમાં મુખ્યત્વે ગુજરાત, ઉત્તરપ્રદેશ, તામિલનાડુ અને કેરળ રાજ્યોએ વધુ પ્રગતિ કરી છે. આ ઉપરાંત આંધ્રપ્રદેશ, ઓરિસા, રાજસ્થાન, બિહાર, મહારાષ્ટ્ર, પંજાબ, પશ્ચિમ બંગાળ, દિલ્હી, મધ્યપ્રદેશ અને કર્ણાટક વગેરે રાજ્યોમાં પણ આ એકમો સ્થપાયેલા છે. જાણીતા એકમોમાં વડોદરા, કલોલ, ભરૂચ, સિંદરી, નાંગલ, ટ્રૉમ્બે, ગોરખપુર, નામરૂપ, દુર્ગાપુર અને અલ્વાયે કાર્યરત છે. રાસાયણિક ખાતરના ઉત્પાદનમાં યુ.એસ., રશિયા, ચીન, જાપાન, ફ્રાંસ અને જર્મની પછી ભારતનો ક્રમ આવે છે; જ્યારે ખાતરની વપરાશમાં ભારતનો ક્રમ ચોથો આવે છે.

7. રસાયણઉદ્યોગ : આ ઉદ્યોગને બે ભાગમાં વહેંચી શકાય : (i) ભારે રસાયણઉદ્યોગ : આ ઉદ્યોગ દ્વારા સિન્થેટિક રેઝિન, પ્લાસ્ટિક, સિન્થેટિક રેસા, સ્ફોટક પદાર્થો, ડાયસ્ટફ, ખાતરો, રંગો, વાર્નિશ, દવાઓ, સાબુ, જિલેટિન વગેરેનું ઉત્પાદન મેળવાય છે. તે માટે કોલસો, લાકડું, પેટ્રોલિયમ, સોડિયમ, પોટૅશિયમ, કૅલ્શિયમ, ગંધક, ફૉસ્ફરસ, વનસ્પતિ અને પાણીનો કાચા માલ તરીકે ઉપયોગ થાય છે. ભારે રસાયણોના એકમો દ્વારા ગંધકના તેજાબ(સલ્ફ્યુરિક ઍસિડ)નું, કૉસ્ટિક સોડા અને સોડા ઍશનું ઉત્પાદન લેવાય છે. તેનો ઉપયોગ વિવિધ ઉદ્યોગોમાં થાય છે.

(ii) ફાઇન રસાયણઉદ્યોગ : આ ઉદ્યોગમાં ફોટોગ્રાફિક રસાયણો, દવાઓ, રંગો, વાર્નિશ, ડાયસ્ટફ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

8. ઇજનેરી ઉદ્યોગ : ઇજનેર કોઈ પણ વ્યવસાય કે ઉદ્યોગ-ધંધા સાથે સંકળાયેલો હોઈ શકે; પરંતુ ઇજનેરી ઉદ્યોગ એટલે ‘જે કોઈ ઉદ્યોગ ધાતુઓમાંથી કે બિનધાતુ પદાર્થોમાંથી વિવિધ પ્રક્રિયાઓ દ્વારા વપરાશી ચીજો બનાવતો હોય અથવા તો તેમના પુરજા બનાવતો હોય અથવા પુરજાઓ એકત્ર કરીને – સંમિલિત કરીને – જોડીને યંત્રો, સાધનો, ઉપકરણો બનાવતો હોય અથવા તો જુદા જુદા ઉદ્યોગ માટે જરૂરી ધાતુઓ બનાવતો હોય તે ઉદ્યોગ. ઇજનેરી ઉદ્યોગોને પાંચ વર્ગોમાં વહેંચવામાં આવેલા છે : (i) ધાતુ-ઉદ્યોગો તથા ધાતુ પર પ્રક્રિયા કરનારા ઉદ્યોગો, (ii) ઔદ્યોગિક યંત્રસામગ્રી બનાવતા ઉદ્યોગો, (iii) ઘરવપરાશ માટેનાં યાંત્રિક સાધનો કે ટકાઉ ચીજો બનાવતા ઉદ્યોગો, (iv) હાર્ડવેર તથા ઓજારો બનાવતા ઉદ્યોગો, (v) પૂરક ઉદ્યોગો.

ભારતમાં આ ઉદ્યોગ હેઠળ સ્થપાયેલા જાણીતા એકમોમાં હિન્દુસ્તાન મશીન ટૂલ્સ (એચ.એમ.ટી.), ભારત હેવી ઇલેક્ટ્રિકલ્સ લિ. (બી.એચ.ઇ.એલ.), હિન્દુસ્તાન સ્ટીલ, હિન્દુસ્તાન કૉપર, હિન્દુસ્તાન ઝિંક, હિન્દુસ્તાન ઍરોનૉટિક્સ, હિન્દુસ્તાન શિપયાર્ડ, ઇન્ડિયન ટેલિફોન ઇન્ડસ્ટ્રિઝ, ઇન્ટિમુલ કોચ ફૅક્ટરી વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. આ બધા એકમો સરકાર હસ્તક છે. ખાનગી માલિકી હેઠળના ઇજનેરી ઉદ્યોગોમાં ટેલ્કો, ટાટા આયર્ન ઍન્ડ સ્ટીલ, પ્રીમિયર ઑટોમોબાઇલ્સ, હિન્દુસ્તાન ઑટોમોબાઇલ્સ, અશોક લેલૅન્ડ, મારુતિ ઉદ્યોગ, ગોદરેજ, કિર્લોસ્કર, સીમેન્સ, લાર્સન ઍન્ડ ટુબ્રો, રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રિઝ, મફતલાલ ઇન્ડસ્ટ્રિઝ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. ભારતમાં મહારાષ્ટ્ર, પશ્ચિમ બંગાળ, બિહાર, તામિલનાડુ, ઉત્તરપ્રદેશ, મધ્યપ્રદેશ, કર્ણાટક અને ગુજરાત રાજ્યોમાં આ ઉદ્યોગો વિકસ્યા છે.

9. શણઉદ્યોગ : ભારતમાં 1885માં બંગાળમાં શણનું પહેલું કારખાનું સ્થાપવામાં આવ્યું. હાલ શણનું ઉત્પાદન કરતા 69 એકમો કાર્યરત છે; જેમાં 44,900 લૂમો દ્વારા તેનું ઉત્પાદન થાય છે. વિશ્વના શણના કુલ ઉત્પાદનમાં ભારતનો ફાળો 30 ટકા જેટલો છે. આ ઉદ્યોગમાં 25 લાખ કામદારો પ્રત્યક્ષ રીતે તથા 40 લાખ કુટુંબો શણની ખેતી દ્વારા આજીવિકા મેળવે છે. વિદેશી હૂંડિયામણ કમાવાની ર્દષ્ટિએ ભારતના અર્થકારણમાં આ ઉદ્યોગ મહત્વનું સ્થાન ધરાવે છે.

10. કાગળઉદ્યોગ : ભારતમાં કાગળનું ઉત્પાદન કરતો પ્રથમ એકમ લગભગ 100 વર્ષ પહેલાં સ્થપાયો. 1925 પછીના ગાળામાં તત્કાલીન સરકારની ઉદ્યોગોને રક્ષણ આપવાની નીતિ હેઠળ આ ઉદ્યોગ વિકસતો રહ્યો. આયોજનના ગાળામાં પણ આ ઉદ્યોગનો વિકાસ થતો રહ્યો જેમાં ભારતનાં જંગલોમાંથી મળતા વિપુલ કાચા માલનો ફાળો મહત્વનો રહ્યો છે. 1960–61માં ભારતમાં કાગળનું કુલ ઉત્પાદન 3.5 લાખ ટન હતું, જે 1996–97માં 32 લાખ ટન સુધી પહોંચી ગયું હતું. તેવી જ રીતે ન્યૂઝપ્રિન્ટના ઉત્પાદનમાં 1970–71માં 0.4 લાખ ટન ઉત્પાદન હતું, જે 1996–97માં 3.6 લાખ ટન થયું હતું. હાલ ભારતના ખાનગી ક્ષેત્રમાં કાગળનું ઉત્પાદન કરતા 340 એકમો છે, જેમની સ્થાપિત ઉત્પાદનક્ષમતા 40 લાખ ટન જેટલી છે. સરકારના પ્રોત્સાહનને લીધે કાગળનું ઉત્પાદન કરતા નાના પાયાના એકમો જેમની વાર્ષિક સ્થાપિત ઉત્પાદનક્ષમતા 24,000 ટન જેટલી હોય છે તેમાં હાલ દેશમાં થતા કાગળના કુલ ઉત્પાદનમાં 50 ટકા જેટલું ઉત્પાદન થાય છે.

અન્ય ઉદ્યોગો : ઑટોમોબાઇલ, ડીઝલ-એંજિન, વિદ્યુત-એંજિન, રેલ-ડબ્બા, જહાજ બનાવવાનો ઉદ્યોગ, નૌકા-ભંજન-ઉદ્યોગ, કાગળ- ઉદ્યોગ, મીઠાનો ઉદ્યોગ, કમ્પ્યૂટર ઉદ્યોગ, ઇન્ફર્મેશન ટૅકનૉલૉજી વગેરેનો અન્ય ઉદ્યોગોમાં સમાવેશ થાય છે.

વેપાર

ભારતમાં વેપારને ઘણું મહત્વ અપાય છે. વિદેશી વેપારની તુલનામાં દેશનો આંતરિક વેપાર ઘણો વધારે છે. આંતરિક વેપાર રેલમાર્ગો, સડકમાર્ગો અને નદીઓ મારફતે દેશનાં બંદરો અને રાજ્યો વચ્ચે થતો રહે છે. આંતરિક વેપારમાં વિશેષ કરીને કૃષિ અને ઔદ્યોગિક પેદાશોનો સમાવેશ થાય છે. કેટલીક પેદાશોની નિકાસ કરવા તેમને બંદરો સુધી લાવવામાં આવે છે, જ્યારે આયાત કરેલો માલ દેશની અંદર આવેલા જુદા જુદા વિસ્તારો સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે.

ભારતના વેપારના ચાર પ્રકારો પાડવામાં આવેલા છે :

(i) આંતરરાજ્ય વેપાર : આ પ્રકારના વેપારનો વિકાસ થાય તે માટે સરકાર તરફથી ઘર ઘર સુધીની સેવા (door to door service) પણ વિકસાવવામાં આવી છે. આ માટે આંતરરાજ્ય ઑક્ટ્રૉય નાબૂદીનો નિર્ણય કરવામાં આવ્યો છે. સરકારે કેટલીક વસ્તુઓ પર જકાતનો ઘટાડો પણ કર્યો છે. સરકારે રેલવ્યવહારમાં વૅગનોની ઉપલબ્ધિની સુવિધા કરી આપી છે. કોલકાતા, ચેન્નઈ, મુંબઈ, માર્મગોવા, વિશાખાપટ્ટનમ, કંડલા અને કોચીન બંદરો આ પ્રકારના વ્યવહાર માટેનાં મહત્વનાં કેન્દ્રો છે. આંતરરાજ્ય વેપારમાં મુખ્યત્વે ખનિજ-તેલ, રૂ, સૂતર, સુતરાઉ કાપડ, શણ, મસાલા, રબર, સિમેન્ટ, કોલસો, ચા, ખાંડ, રસાયણો, લોખંડ-પોલાદનો સમાવેશ થાય છે.

(ii) સીમાપ્રાંતીય વેપાર : ભારતની ભૂમિસીમા વિવિધ દેશો સાથે સંકળાયેલી છે. તે પશ્ચિમ, વાયવ્ય, ઉત્તર અને પૂર્વના ભાગોમાં વિસ્તરેલી છે. અફઘાનિસ્તાન, પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ, રશિયા વગેરે દેશો સાથેના વેપારમાં સુતરાઉ કાપડ, રંગ, યંત્રો, ખાંડ, તમાકુ, ચોખા, ઘઉં, ચા, મીઠું વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. (iii) પુન:નિકાસ વેપાર : ભારતના વિદેશી વેપારની આ એક વિશિષ્ટતા છે. પરદેશોમાંથી આયાત કરેલા માલની પડોશી દેશોમાં નિકાસ કરવામાં આવે છે. નેપાળ, ભુતાન, અફઘાનિસ્તાન, ઈરાન, ચીન અને મધ્ય એશિયાના દેશો સાથે આ પ્રકારનો વેપાર થાય છે. (iv) આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર : ઉત્પાદન અને વપરાશની વિવિધતાને કારણે ગમે તેટલો સમૃદ્ધ દેશ પણ તેની અમુક જરૂરિયાતો માટે બીજા દેશો પર આધાર રાખે છે. વિકાસશીલ દેશ માટે તો આ વિધાન વધુ સાચું છે. ભારત વિકાસશીલ દેશ છે. આવા દેશોના આર્થિક વિકાસમાં વિદેશી વેપારનું આગવું મહત્વ હોય છે. ભારત 190 દેશોમાં 7,500થી વધુ વસ્તુઓની નિકાસ કરે છે; જ્યારે તે 140 દેશોમાંથી 6,000થી વધુ વસ્તુઓની આયાત કરે છે. 1950–51થી 1998–99નાં લગભગ 50 વર્ષના ગાળામાં ભારતના આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપારના મૂલ્યમાં ધરખમ વધારો થયો છે; દા.ત., 1950–51માં તેનું મૂલ્ય માત્ર રૂા. 1,250 કરોડ હતું. જે 1998–99માં રૂ. 3,17,702 કરોડ થયું હતું. ભારતનો 98 % આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર દરિયાઈ માર્ગે થાય છે. વિશ્વવ્યાપારમાં ભારતનો ફાળો આજે 1 ટકા કરતાં પણ ઓછો છે (1995 = 0.66 ટકા). તાઇવાન (ફૉર્મોસા) અને સિંગાપુર જેવા નાના દેશોની સરખામણીમાં ભારતનો ફાળો કુલ આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપારમાં ઓછો છે.

આયાતવેપાર : આયાતી વેપારમાં મોટેભાગે તો ખાતર, ન્યૂઝપ્રિન્ટ, પેટ્રોલ, યંત્રો, દવાઓ, રંગો, રસાયણો, ખાદ્ય તેલ, કઠોળ, બિન-લોહ ધાતુઓ, અને કાચા હીરા વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. ભારતનો આયાત-વેપાર પશ્ચિમ યુરોપ, યુ,એસ., બ્રિટન, જર્મની, જાપાન, ઑસ્ટ્રેલિયા, સિંગાપુર અને ઈરાની અખાતના દેશો સાથે વધુ થાય છે.

નિકાસવેપાર : ભારત મોટેભાગે યંત્રસામગ્રી, સૉફ્ટવેર, રંગો–રસાયણો, અકીક, ઝવેરાત, કાપડ, હસ્તકલાકારીગરીની વસ્તુઓ, ચામડાંની બનાવટો, સામુદ્રિક ચીજવસ્તુઓ, રમતગમતનાં સાધનો, ગાલીચા અને ખાદ્યસામગ્રીની નિકાસ કરે છે. ભારત કેટલીક કૃષિપેદાશો – મગફળી, કેળાં, કેરી, શાકભાજી, ફૂલો વગેરે – ની પણ નિકાસ કરે છે. આ ઉપરાંત ભારત લોહ-અયસ્ક અને બૉક્સાઇટ જેવાં ખનિજો પણ બહાર મોકલે છે. ભારતના મુખ્ય ગ્રાહકોમાં પશ્ચિમ યુરોપીય દેશો, આફ્રિકી દેશો, યુ.એસ., જાપાન, જર્મની, યુ. કે., રશિયા અને ઈરાની અખાતના દેશોનો સમાવેશ થાય છે. નિકાસપાત્ર વસ્તુઓમાં વધારો થાય તે હેતુથી ભારતમાં કંડલા (ગુજરાત), સાન્તાક્રૂઝ (મહારાષ્ટ્ર), કોચીન (કેરળ), ચેન્નઈ (તામિલનાડુ), નૉઇડા (ઉત્તરપ્રદેશ), ફાલ્ટા (પશ્ચિમ બંગાળ) અને વિશાખપટ્ટનમ્ (આંધ્રપ્રદેશ) – એ 7 સ્થળોએ નિકાસ પ્રક્રિયા વિસ્તાર (Export Processing Zones) શરૂ કરવામાં આવ્યા છે.

બૅંકિંગ : દેશના અર્થતંત્રમાં મૂડીસર્જનને પ્રોત્સાહન આપતી વિત્તવ્યવસ્થામાં બૅંકો મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. આઝાદી પૂર્વેના ગાળામાં દેશમાં અદ્યતન બૅંકિંગનો વિકાસ મર્યાદિત પ્રમાણમાં જ થયો હતો, જેને લીધે અર્થતંત્રના લગભગ 80 ટકા ભાગ પર દેશી શરાફો અને શાહુકારોનું વર્ચસ્ હતું; પરંતુ આઝાદી પછીના ગાળામાં દેશના બૅંકિંગ ક્ષેત્રમાં માળખાગત ફેરફારો કરવામાં આવ્યા છે; દા.ત., 1949માં દેશની મધ્યસ્થ બૅંક રિઝર્વ બૅંક ઑવ્ ઇન્ડિયાનું રાષ્ટ્રીયકરણ કરવામાં આવ્યું. 1955માં ઇમ્પિરિયલ બૅંક ઑવ્ ઇન્ડિયાને જાહેરક્ષેત્રની બૅંકમાં ફેરવી નાંખી તેને સ્ટેટ બૅંક ઑવ્ ઇન્ડિયા એવું નવું નામ આપવામાં આવ્યું તથા 1969માં દેશની 14 મોટી વ્યાપારી બૅંકોનું અને 1980માં 6 અન્ય વ્યાપારી બૅંકોનું રાષ્ટ્રીયકરણ કરવામાં આવ્યું. આ માળખાગત ફેરફારોને લીધે દેશના બૅંકિંગના ક્ષેત્રના ઝડપી વિકાસને પ્રોત્સાહન મળ્યું; દા.ત., 1969માં વ્યાપારી બૅંકોની કુલ શાખાઓની સંખ્યા સમગ્ર દેશમાં માત્ર 8,260 હતી, જેમાંથી ગ્રામ વિસ્તારની શાખાઓની સંખ્યા 1,860 હતી, જે કુલ શાખાઓના 22 ટકા જેટલી હતી. બૅંકની શાખાઓ અને દેશની કુલ વસ્તી વચ્ચેના પ્રમાણનો વિચાર કરતાં તે 1 : 63,800 જેટલું હતું. તેની સામે માર્ચ 1997માં વ્યાપારી બૅંકોની કુલ શાખાઓની સંખ્યા 63,380 થઈ છે; જેમાંથી ગ્રામ વિસ્તારની શાખાઓની સંખ્યા 32,890 એટલે કે 52 ટકા અને શાખા તથા વસ્તી વચ્ચેનું પ્રમાણ 1 : 15,000 (આશરે) થયું છે.

ઉપરાંત આઝાદી પછી ઝડપી ઔદ્યોગિક વિકાસના ધ્યેયને પ્રાપ્ત કરવા માટે ભારતમાં રાજ્યપ્રેરિત નાણાસંસ્થાઓની સ્થાપનાએ પણ વેગ પકડ્યો હતો, જેની હેઠળ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ ફાઇનાન્સ કૉર્પોરેશન (1948), ઇન્ડસ્ટ્રિયલ ક્રેડિટ ઍન્ડ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ કૉર્પોરેશન ઑવ્ ઇન્ડિયા (1955), ઇન્ડસ્ટ્રિયલ ડેવલપમેન્ટ બૅંક ઑવ્ ઇન્ડિયા (1964), ઇન્ડસ્ટ્રિયલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ બૅંક ઑવ્ ઇન્ડિયા (1971), એક્સપૉર્ટ–ઇમ્પૉર્ટ (Exim) બૅંક વગેરે નાણા સંસ્થાઓ ઊભી કરવામાં આવી છે.

પરિવહન અને દૂરસંચાર

ભારત ભૂમિ, જળ અને હવાઈ પરિવહનના ક્ષેત્રે એશિયાઈ દેશોમાં પ્રથમ સ્થાને અને દુનિયાના દેશોમાં ચોથા સ્થાને આવે છે.

1. ભૂમિમાર્ગો : (i) રેલમાર્ગો : ભારતમાં રેલમાર્ગનો પ્રારંભ 1853ની 16મી એપ્રિલથી થયેલો. સર્વપ્રથમ રેલવે મુંબઈથી થાણે સુધીની માત્ર 33 કિમી. લંબાઈની હતી. ગુજરાતમાં સર્વપ્રથમ રેલવેના પાટા 1860માં નંખાયા હતા. રેલમાર્ગોના વિકાસની બાબતમાં ભારતનું સ્થાન એશિયામાં પ્રથમ તથા દુનિયામાં યુ.એસ., રશિયા અને કૅનેડા પછી ચોથું આવે છે. ભારતમાં રેલમાર્ગો ત્રણ પ્રકારના છે : બ્રૉડગેજ, મીટરગેજ અને નૅરોગેજ. તેમની લંબાઈ અનુક્રમે 41,791, 17,044 અને 3,710 કિમી. જેટલી છે. બ્રૉડગેજ રેલમાર્ગો રાજ્યોનાં મુખ્ય મથકો અને અગત્યનાં શહેરોને સાંકળે છે. આ માર્ગોને જોડતા મીટરગેજ રેલમાર્ગો પણ આવેલા છે. ઓછી જરૂરિયાતવાળા પ્રદેશોમાં ટૂંકા અંતરના નૅરોગેજ રેલમાર્ગો પણ છે; પરંતુ આજે વસ્તી અને માંગને કારણે નૅરોગેજને મીટરગેજમાં અને મીટરગેજને બ્રૉડગેજમાં બદલવાનું કાર્ય ચાલી રહ્યું છે. ભારતના જટિલ રેલતંત્રને કાર્યક્ષમ બનાવવા માટે મુખ્ય નવ વિભાગોમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યું છે : મધ્ય રેલવે (મુંબઈ), પૂર્વ રેલવે (કોલકાતા), ઉત્તર રેલવે (દિલ્હી), ઉત્તર–પૂર્વ રેલવે (ગોરખપુર), ઉત્તર–પૂર્વ સરહદી રેલવે (ગુવાહાટી), દક્ષિણ રેલવે (ચેન્નઈ), દક્ષિણ મધ્ય રેલવે (સિકન્દરાબાદ), દક્ષિણપૂર્વ રેલવે (કોલકાતા) અને પશ્ચિમ રેલવે (મુંબઈ).

રેલવેતંત્ર હેઠળ કાર્યરત રેલમથકોની સંખ્યા 6,984 છે; જેમાં 38 રેલમથકો પર કમ્પ્યૂટર દ્વારા રિઝર્વેશનની વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં આવી છે, તેમાં ‘તત્કાલ રિઝર્વેશન’ની નવી પ્રથા અમલમાં આવી છે. આગામી થોડાં વર્ષોમાં બીજાં 20 જેટલાં રેલમથકોએ પણ આ સુવિધા મળશે. ભારતમાં લાંબા અંતરની ટ્રેનો વધુ દોડાવી શકાય તે માટે તંત્ર સક્રિય પગલાં લઈ રહ્યું છે. આજે તો ઉત્તરથી દક્ષિણ અને પૂર્વથી પશ્ચિમ છેડાઓને સાંકળવા પ્રયત્ન કરવામાં આવ્યા છે. આ રેલવે દોડાવવા ડીઝલ/વીજળી-એંજિનોનો ઉપયોગ થાય છે. સ્ટીમ-એંજિનનો ઉપયોગ ક્રમશ: ઘટતો ગયો છે. ભારતીય રેલવેતંત્રે કોલકાતામાં મેટ્રો ટ્રેન (ભૂગર્ભ રેલ) તથા પશ્ચિમ ઘાટને વટાવતો ‘કોંકણ રેલવે’ માર્ગ તૈયાર કરીને ભારતીય ટૅકનૉલૉજીનો પરિચય કરાવ્યો છે. તેમજ પડોશી દેશો સાથે મૈત્રીભર્યા સંબંધો સ્થાપવા ભારત-પાકિસ્તાન અને ભારત-બાંગ્લાદેશ વચ્ચે રેલવે-વ્યવહાર પણ શરૂ કર્યો છે.

(ii) સડક-માર્ગો : ભારતના વિશાળ ફલક પર 6 લાખ જેટલાં ગામડાં વસેલાં છે. આ ગામડાંને નજીકનાં શહેરી કેન્દ્રો સાથે જોડવાનો એકમાત્ર વિકલ્પ સડક માર્ગો છે. ભારતને સ્વતંત્ર થયાને પચાસ વર્ષ વીત્યાં હોવા છતાં પણ ભારતનાં 36 % ગામડાં સડક-માર્ગોથી વંચિત રહ્યાં છે. દર 100 ચોકિમી. વિસ્તારદીઠ આશરે 17.40 કિમી.ના પાકા રસ્તા છે. ભારતમાં સૌથી વધુ રસ્તાઓનું પ્રમાણ મહારાષ્ટ્રમાં છે; જ્યારે સૌથી ઓછા રસ્તાઓનું પ્રમાણ સિક્કિમમાં છે. 1994–95માં ભારતમાં રસ્તાઓની કુલ લંબાઈ 30,15,229 કિમી. હતી. તે પૈકી પાકા રસ્તાઓની લંબાઈ 12,16,269 કિમી. અને કાચા રસ્તાઓની લંબાઈ 9,83,894 કિમી. હતી. બાકીનામાં ગાડા રસ્તા તેમજ અન્ય રસ્તાઓનો સમાવેશ થાય છે.

ભારતમાં સડક-માર્ગોને મુખ્ય ચાર વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે : (i) રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગો, (ii) રાજ્ય ધોરી માર્ગો, (iii) જિલ્લા ધોરી માર્ગો અને (iv) ગ્રામીણ માર્ગો. રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગો દેશના પ્રથમ કક્ષાના માર્ગો છે, તેમની કુલ લંબાઈ 34,608 કિમી. જેટલી છે. તે દેશનાં અગત્યનાં બંદરો, શહેરો, પાટનગરો, વહીવટી મથકો, વ્યૂહાત્મક સ્થાનો વગેરેને સાંકળે છે. રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગો માટે વિશ્વબૅંક અને એશિયન ડેવલપમેન્ટ બૅંક દ્વારા આર્થિક સહાય મળે છે. રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગ નં. 4 ભારતનો સૌથી લાંબો ધોરી માર્ગ છે. તે વારાણસી અને કન્યાકુમારીને સાંકળે છે. તેની લંબાઈ 2,369 કિમી. છે; જ્યારે રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગ નં. 35 ભારતનો સૌથી ટૂંકો ધોરી માર્ગ છે. તે કોલકાતા-બાંગ્લાદેશની સરહદે આવેલ બનગાંવ ગામને સાંકળે છે.

દરેક રાજ્ય પોતાના ધોરી માર્ગો બાંધે છે અને તેની જાળવણી કરે છે. રાજ્યમાર્ગો રાજ્યનાં અગત્યનાં શહેરોને સાંકળે છે. દેશમાં આવેલા બધા જ રાજ્યમાર્ગોની કુલ લંબાઈ આશરે 4 લાખ કિમી. જેટલી છે. જિલ્લા માર્ગોનું બાંધકામ અને તેની જાળવણી રાજ્યોની જિલ્લા પંચાયતો કરે છે, તે મુખ્ય શહેરો અને મોટાં ગામોને જોડે છે. દેશના મોટાભાગના ગ્રામીણ માર્ગો કાચી સડકો અને ગાડામાર્ગો રૂપે આવેલા છે. તે નજીકમાંથી પસાર થતા મોટા માર્ગો કે પાકા માર્ગો સાથે સંકળાયેલા હોય છે. તેનો વહીવટ ગ્રામ પંચાયત કરે છે.

સંરક્ષણની ર્દષ્ટિએ ભારતની સરહદોના ભાગોમાં સરહદી ધોરી માર્ગો બાંધવામાં આવ્યા છે. તેનો વહીવટ સરહદીય ધોરી માર્ગ વિકાસ બોર્ડ દ્વારા કરવામાં આવે છે. હિમાચલ પ્રદેશના મનાલી અને જમ્મુ-કાશ્મીરના લડાખને લેહ સાથે જોડતો દેશનો સૌથી વધુ ઊંચાઈ (4,270 મીટર) ઉપર આવેલો માર્ગ આ બોર્ડ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલો છે. વિવિધ રાજ્યોમાં આ બોર્ડ દ્વારા આશરે 18,000 કિમી. લંબાઈના માર્ગોનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું છે.

2. જળમાર્ગો : ભારતને 6,100 કિમી.નો દરિયાકિનારો મળ્યો હોવાથી જળમાર્ગોના વિકાસ માટેની સુવિધા ઉપલબ્ધ થઈ છે. આ જળમાર્ગીય વાહનવ્યવહાર આંતરિક જળમાર્ગે અને કિનારાના દરિયાઈ માર્ગે થાય છે. ભારતના આંતરિક જળમાર્ગોમાં નદીના જળમાર્ગો અને નહેરમાર્ગોનો સમાવેશ થાય છે. દેશમાં નદીઓનું પ્રમાણ તો વધુ છે, પરંતુ તે પૈકીની કેટલીક નદીઓ જ બારમાસી છે, તો કેટલીક નદીઓ અસમતળ ભૂપૃષ્ઠવાળા પ્રદેશોમાંથી વહેતી હોવાથી જળમાર્ગોનું નિર્માણ થઈ શક્યું નથી. ભારતમાં સૌથી વધુ વહાણવટું ગંગાની શાખા હુગલીમાં થાય છે. હુગલીના જળમાર્ગો કોલકાતા અને હલ્દિયા બંદરને જોડે છે. ભારતમાં પશ્ચિમ બંગાળ, કેરળ, આસામ વગેરે રાજ્યોના જળમાર્ગો મહત્વના છે. તેમની કુલ લંબાઈ આશરે 10,000 કિમી. જેટલી છે. ભારતમાં કેટલીક મોટી નહેરોનો પણ જળમાર્ગ તરીકે ઉપયોગ થાય છે. નહેરોના જળમાર્ગોની કુલ લંબાઈ આશરે 4,300 કિમી. જેટલી છે.

બંદરો : ભારતના દરિયાકિનારે 11 મોટાં, 22 મધ્યમ, 111 લઘુબંદરો તેમજ કેટલાંક નાનાં મત્સ્યબંદરો આવેલાં છે. પશ્ચિમે કચ્છના અખાતની સીરની ખાડીથી પૂર્વે પશ્ચિમ બંગાળના સુંદરવન સુધીના કિનારા સુધીમાં 173 બંદરો આવેલાં છે. ભારતનાં મહત્વનાં બંદરો કંડલા, મુંબઈ, માર્માગોવા, ન્યૂ મૅંગલોર, કોચીન, તુતિકોરીન, ચેન્નઈ, વિશાખાપટ્ટનમ્, પારદીપ, કોલકાતા અને હલ્દિયાનો સમાવેશ થાય છે. કંડલા ભારતનું એકમાત્ર ‘મુક્ત વ્યાપારી’ બંદર છે. ભારતનાં જૂનાં ગણાતાં બંદરોમાં સૌથી જૂનું ચેન્નઈ છે. ભારતમાં ચાર કુદરતી બંદરો આવેલાં છે. તેમાં મુંબઈ, માર્માગોવા, કોચીન અને વિશાખાપટ્ટનમનો સમાવેશ થાય છે. વિશાખાપટ્ટનમ્ ભારતનું સૌથી ઊંડું બંદર છે. આંદામાન-નિકોબાર ટાપુઓ અને લક્ષદ્વીપ ટાપુઓ પર આવેલાં નાનાં બંદરોનો વિકાસ સંરક્ષણના હેતુને ધ્યાનમાં રાખીને કરાયો છે. દરિયાઈ જળમાર્ગોનો વધુ વિકાસ થાય તે માટે બંદરો પર રડાર, કમ્પ્યૂટર અને દૂરસંચારનાં સાધનોની સગવડ ઊભી કરાઈ છે. દરિયાકિનારાની સુરક્ષા માટે નૌકાદળ અને તટરક્ષક દળ અવિરતપણે પોતાની કામગીરીને વેગીલી બનાવે છે.

3. હવાઈ માર્ગો : હવાઈ પરિવહન સૌથી ઝડપી અને મોંઘું છે. કુદરતી આફતો અને દેશના સંરક્ષણ માટે હવાઈ માર્ગો સૌથી વધુ ઉપયોગમાં આવે છે. હવાઈ માર્ગ સેવા બે પ્રકારની છે : આંતરિક હવાઈ માર્ગ સેવા અને આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈ માર્ગ સેવા.

ભારતના આંતરિક પ્રદેશો ઉપરની ઉડ્ડયન સેવા ‘ઇન્ડિયન ઍર લાઇન્સ’, ‘વાયુદૂત’, જેટ એરવેઝ, સહાર એરલાઇન્સ, સ્કાયલાઇન અને ‘પવનહંસ’ સંભાળે છે. આ સિવાય અન્ય ખાનગી કંપનીઓ પણ સેવા આપે છે. ઉપર દર્શાવેલી કંપનીઓ ભારતનાં 62 મથકોને પોતાની સેવાનો લાભ આપે છે. આ ઉપરાંત ભારતના નવ પડોશી દેશોને પણ તેમની સેવાનો લાભ મળે છે.

‘ઍર ઇન્ડિયા’ આંતરરાષ્ટ્રીય સેવા આપતી ભારતની એકમાત્ર સંસ્થા છે. ઍર ઇન્ડિયા યુ.એસ., કૅનેડા, રશિયા, યુરોપ, પૂર્વ એશિયા અને આફ્રિકાના દેશો તરફનાં ઉડ્ડયનોની સેવા આપે છે. ભારતીય આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈ મથકોમાં સહાર (મુંબઈ), ડમડમ (કોલકાતા), ઇન્દિરા ગાંધી (દિલ્હી), મીનામ્બકમ્ (ચેન્નઈ), સરદાર વલ્લભભાઈ (અમદાવાદ) અને ત્રિવેન્દ્રમનો સમાવેશ થાય છે.

ઉપરના માર્ગો સિવાય પાઇપલાઇન અને રજ્જુમાર્ગ(રોપવે)નો પણ ઉપયોગ થાય છે. ભારતમાં કેટલાક પહાડી વિસ્તારોમાં રજ્જુમાર્ગનો ઉપયોગ થાય છે. ભારતમાં આશરે 100 જેટલા રજ્જુમાર્ગો કાર્યરત છે. ખનિજ-તેલ, કુદરતી વાયુ અને પાણીનું વહન કરવા માટે પાઇપ-લાઇન ઉપયોગમાં લેવાય છે.

પ્રવાસન

ભારતમાં પ્રવાસન-ઉદ્યોગના વિકાસ માટે ભારતીય પ્રવાસન વિકાસ નિગમની રચના કરવામાં આવી છે, વળી દરેક રાજ્યમાં પણ નિગમો સ્થાપવામાં આવેલા છે. પ્રવાસના કોઈ પણ સ્થળનું આકર્ષણ તેની રચના, સ્વરૂપ, ઉપયોગ અને જાળવણી પર આધાર રાખે છે. પ્રવાસીઓને આકર્ષવા માટે દેશનાં જે તે સ્થળોએ કે તેની નજીક આધુનિક પંચતારક હોટેલોની વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં આવી છે. કાશ્મીરમાં ગુલમર્ગ ખાતે તથા હિમાચલ પ્રદેશમાં બરફ ઉપર સરકરવા માટે પટાંગણો; ચેન્નઈ, કારવાર, દમણ, કેરળમાં કોવાલમ વગેરે ખાતે સમુદ્રતટ; દિલ્હી-આગ્રા-જયપુર વચ્ચેનો સુવર્ણ ત્રિકોણ વગેરે જેવાં આનંદપ્રમોદનાં સ્થળો વિકસાવવામાં આવ્યાં છે. ધાર્મિક, ઐતિહાસિક તેમજ પુરાતત્વીય ર્દષ્ટિએ મહત્વ ધરાવતાં સ્થળોને પણ જરૂરી અગ્રિમતા આપીને તે બધાંનો લાભ પ્રવાસીઓ લઈ શકે તે માટે પણ આયોજન કરવામાં આવેલું છે. ખાસ કરીને વિદેશી પ્રવાસીઓને આકર્ષવા ભારતનાં જોવાલાયક સ્થળોને સાંકળતી, સુવિધાઓવાળી એક ‘Palace on Wheel’ ગાડી પણ શરૂ કરેલી છે.

ભારતના પ્રવાસન-ઉદ્યોગમાં ગુજરાતનું પણ ગૌરવવંતું સ્થાન છે. લોથલ, ધોળાવીરાનાં પ્રાગ્-ઐતિહાસિક પુરાતત્વીય સ્થળો; હિન્દુ, જૈન અને મુસ્લિમ સંસ્કૃતિનાં વિવિધ ધર્મસ્થાનો અને તેનાં સ્થાપત્યો, સાબરમતી આશ્રમ, કચ્છ-સૌરાષ્ટ્રના લોકમેળાઓ; અભયારણ્યો, પરવાળાંનો સમુદ્રકિનારો વગેરે પ્રવાસીઓ માટેનાં મુખ્ય આકર્ષણો રહ્યાં છે. ગુજરાત રાજ્યમાં વિશેષે કરીને તો પરિવહનના વિકાસને લીધે આ ઉદ્યોગ દિનપ્રતિદિન વિકસતો જાય છે.

સંસદ ભવન, દિલ્હી

ભારતનાં પ્રવાસધામો : ભારતમાં આવેલાં પ્રાકૃતિક ઐતિહાસિક કે સાંસ્કૃતિક પ્રવાસધામોનો વિકાસ કરવામાં આવ્યો છે અને તેમને મુખ્ય પાંચ વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યાં છે :

(i) ઉત્તર વિભાગ : આ વિભાગમાં જમ્મુ-કાશ્મીર, હિમાચલ પ્રદેશ, પંજાબ, હરિયાણા, રાજસ્થાન, ચંડીગઢ અને દિલ્હીનો સમાવેશ થાય છે. જમ્મુ–કાશ્મીરમાં શ્રીનગર, પહેલગામ, ગુલમર્ગ, સોનમર્ગ, અમરનાથ, બૈજનાથ, વૈષ્ણોદેવી, ખીરભવાની, હજરત બાલ મસ્જિદ તથા મોગલ સમયના બગીચા, દાલ અને વુલર સરોવર જોવા-માણવા-લાયક સ્થળો છે. હિમાચલ પ્રદેશમાં કુફરી, સિમલા, ડેલહાઉસી, ચમ્બા, કુલુ-મનાલી વગેરે તેમનાં કુદરતી સૌંદર્ય માટે જાણીતાં છે. પંજાબ–હરિયાણાનાં ચંડીગઢ, જલંધર, લુધિયાણા, પતિયાલા, અમૃતસર જેવાં શહેરો તથા જોશ ગાર્ડન અને સુવર્ણમંદિર પણ જોવા-લાયક છે. ચંડીગઢ આધુનિક ઢબે બંધાયેલું ભારતનું પ્રથમ શહેર હોવાથી તેનું મહત્વ વધુ છે. વળી તે બે રાજ્યોનું પાટનગર પણ છે. રાજસ્થાનમાં જયપુર અને તેના હવામહલ તેમજ અંબર પૅલેસ, અજમેર અને તેના ખ્વાજા સલીમ ચિશ્તીની દરગાહ તેમજ નજીકમાં આવેલું પુષ્કર, ચિતોડનો કિલ્લો, રાણકપુરનાં જૈન મંદિરો, આબુનાં દેલવાડાનાં જૈન મંદિરો અને

લક્ષ્મીનારાયણ મંદિર (બિરલા મંદિર), દિલ્હી

ગુરુશિખર તથા જોધપુર, બીકાનેર અને જેસલમેર અગત્યનાં પર્યટક સ્થળો છે. ભરતપુર અને ધોલપુરને તેમનાં પક્ષી અને પ્રાણીઓનાં અભયારણ્ય માટે વિકસાવ્યાં હોઈ મહત્વનું સ્થાન ધરાવે છે. સૈકાઓથી દિલ્હી ભારતનું રાજધાનીનું સ્થળ રહ્યું હોવાથી ત્યાં ઐતિહાસિક, સાંસ્કૃતિક, ધાર્મિક સ્થળો આવેલાં છે. તેમાં રાષ્ટ્રપતિભવન, સંસદભવન, લાલ કિલ્લો, જુમા મસ્જિદ, બુલંદ દરવાજો, કુતુબમિનાર, અશોકસ્તંભ, લોટસ ટેમ્પલ, બિરલા મંદિર, રાજકીય નેતાઓની સમાધિઓ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

રાષ્ટ્રપિતા મહાત્મા ગાંધીજીની સમાધિ : રાજઘાટ, દિલ્હી

(ii) દક્ષિણ વિભાગ : આ વિભાગમાં આંધ્રપ્રદેશ, કર્ણાટક, તામિલનાડુ, કેરળ અને પાડિચેરીનો સમાવેશ થાય છે. અહીં દ્રવિડ સંસ્કૃતિનો વિકાસ થયેલો જોવા મળે છે. આંધ્રપ્રદેશમાં હૈદરાબાદ (તેના ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક, ઐતિહાસિક મહત્વ માટે), વારંગલ, તિરુપતિ, ગોલકોંડાનો કિલ્લો, શ્રીશૈલમનું મંદિર, વિશાખાપટ્ટનમ્ અને વિજયવાડા (તેમના ઔદ્યોગિક વિકાસ માટે) પ્રવાસ માટેનાં જાણીતાં સ્થળો છે. કર્ણાટકનાં જોવાલાયક સ્થળોમાં બગીચાઓના શહેર તરીકે ઓળખાતું પાટનગર બૅંગ્લોર, મૈસૂર, બીજાપુર, શ્રીરંગપટ્ટનમ્, મૅંગ્લોર જેવાં શહેરો તથા શ્રવણબેલગોડા, શંકરાચાર્ય મુખ, ચામુંડી હિલ, બેલુર, હળેબીડ, વૃંદાવન ગાર્ડન, રંગનાથીટુ પક્ષી અભયારણ્ય, બાંદીપુર અભયારણ્ય, શરાવતી પરનો જોગનો ધોધ જોવાલયક સ્થળો છે. કેરળમાં તિરુવનંતપુરમ્, કોચીન, ક્વિલોન, એલેપ્પી અને ત્રિચુર ખૂબ જાણીતાં શહેરો છે. કુથીરમલિકા મહેલ, થેકડી, પેરિયાર, મુનાર વગેરે સ્થળો કુદરતી સૌંદર્ય માટે જાણીતાં છે. ક્વિલોનથી એલેપ્પી સુધીનો ‘બૅક વૉટર વે’ પણ ખૂબ જાણીતો બનેલો છે. તામિલનાડુ વિશેષે કરીને તેનાં ભવ્ય મંદિરો માટે ભારતભરમાં વધ ખ્યાતિ પામ્યું છે. તેમાં તાંજોર, મદુરાઈ, મમલાપુરમ્, કાંચીપુરમ્, તિરુવન્નમલાઈ, તિરુચિરાપલ્લી વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. ઉદગમંડલમ્, કોડાઈકેનાલ અહીંનાં હવા ખાવાનાં સ્થળો છે. પાડિચેરી તેના ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક મહત્વ માટે જાણીતું બનેલું છે. મહર્ષિ અરવિંદ આશ્રમ અહીંનું જોવાલાયક સ્થળ છે. કન્યાકુમારી ત્યાંનાં મંદિર તેમજ વિવેકાનંદ સ્મારક માટે જાણીતું છે.

(iii) પૂર્વ વિભાગ : આ વિભાગમાં અરુણાચલ પ્રદેશ, આસામ, મેઘાલય, મણિપુર, મિઝોરમ, નાગાલૅન્ડ, ત્રિપુરા, પશ્ચિમ બંગાળ, બિહાર, સિક્કિમ અને ઓરિસાનો સમાવેશ થાય છે. આ રાજ્યોમાં પ્રવાસન-ઉદ્યોગના વિકાસની ઘણી તકો રહેલી છે, પરંતુ અહીં દૂરસંચાર અને પરિવહનનો વિકાસ થયો ન હોવાથી આ રાજ્યોનો પ્રવાસન-ક્ષેત્રે વિકાસ ઓછો થયો છે. અરુણાચલનું ઇટાનગર, આસામનાં દિસપુર, ગુવાહાટી, શિબસાગર, મેઘાલયનું શિલોંગ, મણિપુરનું ઇમ્ફાલ, મિઝોરમનું આઇઝોલ, નાગાલૅન્ડનું કોહિમા અને ત્રિપુરાનું અગરતલા જેવાં શહેરોનું મહત્ત્વ વધુ છે. સપ્તભગિની (Seven Sisters) તરીકે જાણીતાં બનેલાં આ સાત રાજ્યોની પ્રાણી-વનસ્પતિ સંપત્તિ સમગ્ર એશિયામાં સર્વશ્રેષ્ઠ ગણાય છે; તેમ છતાં તેમનો જોઈએ એટલો વિકાસ થઈ શક્યો નથી. આસામનાં કાઝીરંગા, માનસબલ, સોની-રૂપા અને પાભાનાં અભયારણ્યો વધુ જાણીતાં છે. બિહારમાં પટણા, નાલંદા, રાજગીર ઐતિહાસિક ર્દષ્ટિએ તથા દેવઘર, બોધિગયા તથા ગયા ધાર્મિક ર્દષ્ટિએ મહત્વનાં છે. અન્ય જાણીતાં શહેરોમાં જમશેદપુર, હજારીબાગ, રાંચી વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. ઓરિસામાં જગન્નાથપુરી, ભુવનેશ્વર, કોણાર્ક ધાર્મિક સ્થળો તરીકે, જ્યારે ચિલ્કા સરોવર અને ગોપાલપુર પર્યટક સ્થળો તરીકે જાણીતાં છે. સિક્કિમમાં ગંગટોક અને ચાન્ગુ લેકનું મહત્વ ઘણું છે : હિમાલય શ્રેણી સાથે તે સંકળાયેલું હોવાથી અહીંનાં સ્થળોનો વિકાસ થઈ શકે તેમ છે. પશ્ચિમ બંગાળમાં દાર્જિલિંગ, કર્સિયાંગ, કાલિમપોંગ હવા ખાવાનાં સ્થળો તરીકે જ્યારે દીઘ, બકખાલી તેના રેતાળ કંઠારપટ માટે જાણીતાં છે. અહીંનાં ઐતિહાસિક સ્થળોમાં મુર્શિદાબાદ, માલ્દા, બિશનપુર, શાંતિનિકેતન વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. સુંદરવન જેવાં અભયારણ્યો પણ અહીં આવેલાં છે. કોલકાતા, હલ્દિયા, દુર્ગાપુર, ચિત્તરંજન વગેરે જેવાં મોટાં જોવાલાયક શહેરો પણ છે.

(iv) પશ્ચિમ વિભાગ : આ વિભાગમાં મહારાષ્ટ્ર, ગુજરાત અને ગોવાનો સમાવેશ કરી શકાય. મહારાષ્ટ્રનાં ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક સ્થળોમાં મુંબઈ, ઔરંગાબાદ, અહમદનગર, પુણે, નાગપુર, નાસિક, કોલ્હાપુર અને સોલાપુરનો સમાવેશ થાય છે; જ્યારે ધાર્મિક-સાંસ્કૃતિક-ઐતિહાસિક સ્થળોમાં અજંટા-ઇલોરાની ગુફાઓ જગમશહૂર છે. હવા ખાવાનાં સ્થળોમાં માથેરાન, મહાબળેશ્વર, પંચગની, ખંડાલા, લોનાવાલા વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. ગુજરાતનાં ધાર્મિક સ્થળોમાં સોમનાથ પાટણ, દ્વારકા, ડાકોર, પાલિતાણા, અંબાજી, બહુચરાજી, પાવાગઢ અને નારાયણ સરોવરનો સમાવેશ થાય છે. ઐતિહાસિક સ્થળોમાં અમદાવાદ, વડોદરા, સૂરત, નવસારી, ખંભાત, પોરબંદર અને ભાવનગર મુખ્ય છે. સાસણગીર સિંહના અભયારણ્ય માટે તથા કચ્છનું નાનું રણ ઘુડખરના અભયારણ્ય માટે જાણીતાં છે. ગોવા ભારતનું નાનું રાજ્ય છે. અહીંનાં ચર્ચ અને કિલ્લો જોવાલાયક સ્થળો છે. સમુદ્રસ્નાન માટે અહીંનો રેતાળ કંઠારપટ ઉત્તમ ગણાય છે.

ગેટ-વે ઑવ્ ઈન્ડિયા, મુંબઈ

(v) મધ્ય વિભાગ : આ વિભાગમાં ઉત્તરપ્રદેશ અને મધ્યપ્રદેશનો સમાવેશ થાય છે. ઉત્તરપ્રદેશમાં હિન્દુ ધર્મને સાંકળતાં અનેક કેન્દ્રો આવેલાં છે, તેમાં હરદ્વાર, ઋષિકેશ, કેદારનાથ, બદરીનાથ, ગંગોત્રી, જમનોત્રી, અલાહાબાદ, વારાણસી, મથુરા, વૃંદાવન, અયોધ્યા વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. નૈનીતાલ, રાણીખેત, અલમોડા અને મસૂરી અહીંનાં હવા ખાવાનાં સ્થળો છે. ઇસ્લામિક સંસ્કૃતિની ર્દષ્ટિએ લખનૌ, આગ્રા, અલીગઢ, મેરઠ મુખ્ય કેન્દ્રો છે. બૌદ્ધ ધર્મના સ્થળ તરીકે સારનાથ મહત્વનું છે. મધ્યપ્રદેશ આર્ય સંસ્કૃતિ તેમજ ભારતીય સંસ્કૃતિના ઉદગમ અને વિકાસનું સ્થળ છે. ભોપાલ, ગ્વાલિયર, ઉજ્જૈન, માંડુ, ઇન્દોર ઐતિહાસિક ર્દષ્ટિએ જાણીતાં છે. શિલ્પસ્થાપત્યની ર્દષ્ટિએ ખજૂરાહો અને સાંચીના સ્તૂપનું મહત્ત્વ છે. નર્મદાકિનારાનાં મંદિરો અને ધોધ જોવાલાયક છે. કાન્હા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને ચંદ્રપુરનું અભયારણ્ય પણ જોવાલાયક છે.

દૂરસંચાર

કોઈ પણ દેશના આર્થિક, સામાજિક અને રાજકીય વિકાસમાં દૂરસંચારનો ફાળો મહત્વનો ગણાય છે. ભારતમાં થયેલા દૂરસંચારના વિકાસને કારણે દુનિયામાં હવે તેની પ્રગતિશીલ દેશ તરીકે ગણના થાય છે.

ભારતમાં ટપાલનો સર્વપ્રથમ પ્રારંભ 1837માં થયો હતો. આજે તે ટપાલસેવાના સર્વશ્રેષ્ઠ આયોજનમાં પ્રથમ સ્થાને આવે છે. દુનિયામાં સૌથી સસ્તી ટપાલસેવા ભારતમાં છે. દેશમાં ટપાલ-કચેરીઓની સંખ્યા 1,44,400 જેટલી છે, તાર-કચેરીઓની સંખ્યા 36,000 છે. તાર-કચેરીમાં તાર, ટેલિફોન, ટેલેક્સ અને ફૅક્સની સેવાઓ ઉપલબ્ધ છે. કેટલીક ખાનગી કંપનીઓ જેવી કે સેલફોર્સ, એ ટી ઍન્ડ ટી દ્વારા સેલ્યુલર ફોનની સગવડો પણ ઉપલબ્ધ છે. તેમના દ્વારા દેશના મર્યાદિત વિસ્તારોમાં તેમજ વિદેશોમાં પણ સંદેશા મોકલી શકાય છે. ભારતમાં રેડિયોસેવાનો પ્રારંભ 1927માં થયો હતો, જે ‘ઑલ ઇન્ડિયા રેડિયો’ તરીકે ઓળખાતી હતી. 1957માં તેને ‘આકાશવાણી’ નામ અપાયું. દેશમાં આજે આકાશવાણીનાં 96 જેટલાં મથકો આવેલાં છે. દેશની 95 % વસ્તી આ સેવાનો લાભ લે છે અને ભારતની 83 % ભૂમિને તે આવરી લે છે. આકાશવાણીના અમુક કાર્યક્રમોનો તો વિદેશમાં વસતા ભારતીયો પણ લાભ લે છે.

ભારતમાં ‘દૂરદર્શન’નો પ્રારંભ 1959માં થયો હતો, પરંતુ નિયમિત સેવાનો લાભ 1965થી મળવા લાગ્યો છે. આજે ભારતમાં દૂરદર્શન કેન્દ્રોની સંખ્યા ક્રમશ: વધતી જાય છે. ભારતમાં બીજી ચૅનલની સેવાનો પ્રારંભ 1984માં થયો, તે ‘મેટ્રો’ તરીકે જાણીતી છે. આ ઉપરાંત આજે તો વિદેશી કંપનીઓના સહયોગથી સ્ટાર, ઝી, તેમજ બીજી કેટલીક ખાનગી ચૅનલો પણ કાર્યરત છે. ભારતે અવકાશી ઉપગ્રહો તરતા મૂક્યા હોવાથી તેમજ કમ્પ્યૂટર જેવાં સાધનોની મદદથી ઈ-મેઇલ, ઈ-કૉમર્સ, ઇન્ટરનેટ વગેરેનો પણ લાભ મળવા લાગ્યો છે. તેની મદદથી થોડીક જ સેકંડોમાં જોઈતી માહિતી તેમજ સંદેશાઓની આપલે થઈ શકે છે. આ સિવાય સમાચારો માટે વર્તમાનપત્રોનો ફાળો પણ મહત્વનો છે. ભારતમાં 100 જેટલી ભાષાઓમાં વર્તમાનપત્રો પ્રગટ થાય છે. તેમાં અંગ્રેજી ભાષાનાં વર્તમાનપત્રો વધુ વંચાય છે. વર્તમાનપત્રોને પ્રમાણભૂત સમાચારો મળે તે માટે પી.આઇ.બી., પી.ટી.આઇ., યુ.એન.આઇ. જેવી સંસ્થાઓ મદદરૂપ બને છે.

 વસ્તી

ભારતમાં માનવ વસવાટ માટે ઘણી અનુકૂળતાઓ છે. કાંપના ફળદ્રૂપ મેદાની પ્રદેશો અને સાગરકિનારાની પટ્ટી, સારો વરસાદ, સિંચાઈની જોગવાઈઓ, વિકસેલાં ખનિજક્ષેત્રો, પરિવહનની સુવિધાઓ જેવાં કારણો ગીચ વસ્તી થવા માટે જવાબદાર છે; તેમ છતાં વસ્તીનું વિતરણ જુદાં જુદાં રાજ્યોમાં એકસરખું જોવા મળતું નથી. ભારતમાં સૌથી ગીચ વસ્તી ધરાવતું રાજ્ય ઉત્તરપ્રદેશ છે. તે પછી બિહાર, મહારાષ્ટ્ર, પશ્ચિમ બંગાળ અને આંધ્રપ્રદેશનો ક્રમ આવે છે. ઊંચો જન્મદર ધરાવતાં રાજ્યોમાં આંધ્રપ્રદેશ, અરુણાચલ પ્રદેશ, મધ્યપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, નાગાલૅન્ડ, ત્રિપુરા, પશ્ચિમ બંગાળ, દમણ, દીવ, લક્ષદ્વીપ અને પુદુચેરી છે. મહત્તમ જન્મદરનું પ્રમાણ નાગાલૅન્ડમાં, જ્યારે લઘુતમ જન્મદરનું પ્રમાણ કેરળમાં છે. સૌથી વધુ ગીચ વસ્તી ધરાવતું શહેર બૃહદ મુંબઈ અને સૌથી વધુ ગીચ વસ્તી ધરાવતું રાજ્ય દિલ્હી છે.

વસ્તીની ગીચતાની ર્દષ્ટિએ ભારતનાં રાજ્યોને ત્રણ વિભાગોમાં વહેંચી શકાય :

(i) વધુ વસ્તીગીચતા ધરાવતા પ્રદેશો : આ પ્રદેશોમાં ઉત્તરપ્રદેશ, બિહાર, પશ્ચિમ બંગાળ, તામિલનાડુ, પંજાબ, દિલ્હી, પુદુચેરી, કેરળ, ચંડીગઢ, દમણ-દીવ અને લક્ષદ્વીપનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રદેશોમાં દર ચોકિમી.દીઠ વસ્તીની ગીચતા 400 કરતાં પણ વધુ છે.

(ii) મધ્યમ વસ્તીગીચતા ધરાવતા પ્રદેશો : આ પ્રદેશોમાં તામિલનાડુ, રાજસ્થાન, આંધ્રપ્રદેશ, મધ્યપ્રદેશ, કર્ણાટક, ગુજરાત, ઓરિસા, ગોવા, આસામ, હરિયાણા, મહારાષ્ટ્ર અને ત્રિપુરા રાજ્યોનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રદેશોમાં દર ચોકિમી.દીઠ વસ્તીની ગીચતા 200થી 400 વચ્ચેની છે.

(iii) ઓછી વસ્તીગીચતા ધરાવતા પ્રદેશો : આ પ્રદેશોમાં મેઘાલય, મણિપુર, મિઝોરમ, નાગાલૅન્ડ, અરુણાચલ પ્રદેશ, આંદામાન-નિકોબાર, હિમાચલ પ્રદેશ, જમ્મુ–કાશ્મીરનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રદેશોમાં દર ચોકિમી.દીઠ વસ્તીની ગીચતા 100 કરતાં પણ ઓછી છે. આ ઉપરાંત ગુજરાતના કચ્છ અને રાજસ્થાનના જેસલમેર, બાડમેર અને ગંગાનગરના વિસ્તારોમાં વસ્તી તદ્દન ઓછી છે.

વસ્તીનું માળખું : વસ્તીના માળખામાં વિવિધ વસ્તીજૂથોનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં સ્ત્રી-પુરુષોનું પ્રમાણ, વયજૂથો, વ્યાવસાયિક જૂથો, ભાષાજૂથો, ધાર્મિક જૂથો, ગ્રામીણ અને શહેરી વસ્તીનાં જૂથોનો સમાવેશ થાય છે. કોઈ પણ પ્રદેશના આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક વિકાસ પર આ દરેક જૂથની અસર પડે છે. ભારતમાં 1881ની વસ્તીગણતરી પ્રમાણે 1,000 પુરુષોએ 930 સ્ત્રીપ્રમાણ હતું. ભારતમાં સૌથી ઊંચું સ્ત્રીપ્રમાણ કેરળમાં છે, ત્યાં દર 1,000 પુરુષોએ સ્ત્રીઓની સંખ્યા 1,036 જેટલી હતી. સ્ત્રીઓનું સૌથી ઓછું પ્રમાણ (1,000 : 790) ચંડીગઢમાં છે. ભારતમાં દર 1,000 પુરુષોએ સ્ત્રીઓનું સરેરાશ પ્રમાણ 927 છે. દર 1,000 પુરુષોએ સ્ત્રીઓનું પ્રમાણ 950 હોય તેને આદર્શ પ્રમાણ ગણાય છે. ધાર્મિક વિતરણની ર્દષ્ટિએ જોતાં ભારતની કુલ વસ્તીમાં આશરે 82.63 % હિન્દુ, 11.36 % મુસ્લિમ, 2.43 % ખ્રિસ્તી, 1.96 % શીખ, 0.70 % બૌદ્ધ, 0.40 % જૈન અને બાકીના 0.52 % અન્ય ધર્મના લોકો છે. ઉત્તર ભારતમાં હિન્દુધર્મીઓનું જ્યારે જમ્મુ–કાશ્મીર, પંજાબ વગેરે રાજ્યોમાં ઇસ્લામધર્મીઓનું પ્રમાણ વધુ છે. પંજાબ–હરિયાણામાં શીખધર્મીઓનું જ્યારે દક્ષિણ ભારત અને પૂર્વનાં રાજ્યોમાં ખ્રિસ્તીઓનું પ્રમાણ વધુ છે.

ભાષાજૂથોની ર્દષ્ટિએ જોતાં ભારતમાં મુખ્ય 15 ભાષાઓ બોલાય છે. જ્યારે બોલીઓ 1,052 કરતાં પણ વધુ છે. ભારતની રાષ્ટ્રભાષા હિન્દી છે, પરંતુ દક્ષિણ ભારતમાં અંગ્રેજી ભાષા વધુ ઉપયોગમાં લેવાય છે. મુખ્ય ભાષાઓમાં અસમિયા, બંગાળી, ગુજરાતી, હિન્દી, કન્નડ, કાશ્મીરી, મલયાળમ, મરાઠી, ઊડિયા, પંજાબી, તમિળ, તેલુગુ, ઉર્દૂ, સંસ્કૃત અને સિંધીનો સમાવેશ થાય છે. વસ્તીના સંદર્ભમાં દુનિયાભરમાં બોલાતી ભાષાઓમાં હિન્દી અને ગુજરાતી ભાષાનો ક્રમ અનુક્રમે ચોથો અને પચીસમો આવે છે.

ભારતમાં સાક્ષરતાનું સરેરાશ પ્રમાણ 52.21 % જેટલું છે, જેમાં પુરુષો અને સ્ત્રીઓમાં સાક્ષરતાનું પ્રમાણ અનુક્રમે 64.13 % અને 39.29 % જેટલું છે. સાક્ષરતાનું મહત્તમ અને લઘુતમ પ્રમાણ અનુક્રમે કેરળમાં 89.81 % અને બિહારમાં 38.48 % જેટલું છે. દેશમાં સાક્ષરતાનું પ્રમાણ વધારવા સરકાર તરફથી નિ:શુલ્ક પ્રાથમિક શિક્ષણ, નિ:શુલ્ક સ્ત્રી-શિક્ષણ, પ્રૌઢશિક્ષણ, મધ્યાહ્નભોજન જેવા પ્રયોગો કરવામાં આવ્યા છે. ભારતમાં યુવાન વર્ગનું પ્રમાણ 57.51 % અને વૃદ્ધોનું પ્રમાણ 6.49 % જેટલું છે. વ્યાવસાયિક જૂથોમાં લગભગ 60 % વસ્તી ખેતીમાં, 19 % વસ્તી ઉદ્યોગમાં, બાકીના વાહનવ્યવહાર, વેપાર-વાણિજ્ય તેમજ અન્ય પ્રવૃત્તિઓમાં રોકાયેલા છે. ગ્રામીણ અને શહેરી વસ્તીનું પ્રમાણ અનુક્રમે 75 % અને 25 % જેટલું છે. શહેરોની સંખ્યા 3,949 અને ગામડાંઓની સંખ્યા 5,59,137 જેટલી છે. દેશમાં દસ લાખથી વધુ વસ્તી ધરાવતાં 23 શહેરો છે, તેમાં ક્રમ પ્રમાણે બૃહદ મુંબઈ, કૉલકાતા, દિલ્હી, ચેન્નઈ, હૈદરાબાદ, બૅંગાલુરુ, અમદાવાદ, પુણે, કાનપુર, લખનૌ, નાગપુર, સૂરત, જયપુર, કોચી, વડોદરા, ઇન્દોર, કોઇમ્બતુર, પટણા, મદુરાઈ, ભોપાલ, વિશાખાપટ્ટનમ્, લુધિયાણા અને વારાણસીનો સમાવેશ થાય છે. અનુસૂચિત જાતિઓનું સૌથી વધુ પ્રમાણ પંજાબમાં 26.85 % છે, જ્યારે સૌથી ઓછું પ્રમાણ મેઘાલયમાં 0.41 % છે. આદિવાસીઓનું સૌથી વધુ અને સૌથી ઓછું પ્રમાણ અનુક્રમે મિઝોરમમાં 92.20 % અને ઉત્તરપ્રદેશમાં 0.20 % જેટલું છે.

વસ્તીવિષયક સમસ્યાઓ : 2000ની સાલમાં ભારતની વસ્તી એક અબજનો આંક વટાવી ગઈ છે. તેથી ભવિષ્યમાં અનેક સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડશે. ભારતની આશરે 40 % જેટલી વસ્તી ગરીબી-રેખાથી નીચેનું જીવન જીવે છે. વધતી જતી વસ્તીને કારણે ખોરાક, આવાસો, વસ્ત્રો અને આરોગ્યની સમસ્યાઓ ઊભી થઈ છે, તેની સાથે સંકળાયેલા સામાજિક અને રાજકીય પ્રશ્નોએ ગંભીર સ્વરૂપ લીધું છે.

વસાહતો

ભારતમાં વસાહતો બે પ્રકારની જોવા મળે છે : (i) ગ્રામીણ વસાહતો અને (ii) શહેરી વસાહતો. ભારત ખેતીપ્રધાન દેશ હોવાથી ગામડાંઓનું પ્રમાણ અધિક છે. ભારતની 75 % વસ્તી ગામડાંઓમાં વસે છે. ભારતમાં ગ્રામીણ વસાહતોના નિર્માણમાં ભૂપૃષ્ઠ, જમીન, આબોહવા, જળસ્રોત જેવાં ભૌગોલિક પરિબળોનો ફાળો મહત્વનો રહ્યો છે, પરંતુ અત્યારે આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક પરિબળો વધુ મહત્વનાં ગણાય છે; તેમાં પરિવહન, વેપારી મથકો, ધાર્મિક સ્થળો અને હવા ખાવાનાં સ્થળો મુખ્ય છે.

સામાન્ય રીતે જીવન-જરૂરિયાતની વસ્તુઓ સરળતાથી ઉપલબ્ધ હોય ત્યાં લોકો વસવાટ કરવા પ્રેરાય છે. ગામડાંઓમાં કૂવા, તળાવ કે સરોવર હોય ત્યાં ઊભી થતી વસાહતો વર્તુળાકારમાં ગોઠવાયેલી જોવા મળે છે. રેલમથકો કે બસમથકોની આસપાસ પણ આવી જ વસાહતો હોય છે. ભારતનાં મોટાભાગનાં ગામડાંઓમાં કાચા-પાકા રસ્તા, મંદિર, મસ્જિદ, પાણી તેમજ સંદેશાવ્યવહારની સુવિધા ઉપલબ્ધ હોય છે. આર્થિક રીતે સુખી લોકોના આવાસો પાકા હોય છે, જ્યારે ગરીબ લોકોના આવાસો કાચા હોય છે. મોટેભાગે ગામડાંઓમાં વિવિધ જાતિ, પેટાજાતિ વગેરે પર આધારિત વાડા ઊભા કરવામાં આવ્યા હોય છે. ભારતમાં આવી કેટલીક વસાહતો પંખાકારે, રેખીય કે છૂટીછવાઈ પણ જોવા મળે છે.

ગામડાંને નાનાં કે મોટાં ગણવાં તે તેમની વસ્તી પર આધાર રાખે છે. 200થી ઓછી વસ્તીવાળું ગામડું નાનું ગામડું, 200થી 300 જેટલી વસ્તી હોય તેને મધ્યમ કક્ષાનું ગામડું અને 300થી 500 સુધીની વસ્તી ધરાવતાં ગામડાંને મોટાં ગામડાં તરીકે ઓળખાવી શકાય. પહાડી પ્રદેશોમાં નાનાં ગામડાંઓનું પ્રમાણ અધિક હોય છે, જ્યારે મેદાની વિસ્તારોમાં મધ્યમ કે મોટાં ગામડાં જોવા મળે છે ભારતમાં સૌથી વધુ ગામડાં ઉત્તરપ્રદેશમાં, જ્યારે સૌથી ઓછાં ગામડાં મિઝોરમમાં છે; એ જ રીતે કેન્દ્રશાસિત રાજ્યોમાં સૌથી વધુ ગામડાં આંદામાન-નિકોબારમાં, જ્યારે સૌથી ઓછાં ગામડાં લક્ષદ્વીપમાં આવેલાં છે.

ગ્રામીણ વસાહતોમાં વિવિધ સગવડો ઉપલબ્ધ થાય તે માટે સરકાર તરફથી આર્થિક સહાય આપવામાં આવે છે. ભારતમાં 5,76,000 ગામડાં આવેલાં છે, તે પૈકી 75 % ગામડાંઓમાં વીજળીની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે. કેન્દ્રશાસિત રાજ્યોમાં આવેલાં બધાં જ ગામડાંઓમાં વીજળીની સગવડ છે. ભારતનાં 65 % ગામડાંઓમાં પોસ્ટઑફિસની, 55.8 % ગામડાંઓમાં રેલવે અને 43.7 ગામડાંઓમાં પાકા રસ્તાઓની સગવડો છે.

આજે ભારતનાં મોટાભાગનાં ગામડાંઓમાં ટી.વી., ટ્રૅક્ટર, મોટર, મોટરસાઇકલો વગેરે જેવાં સાધનો જોવા મળે છે.

બિનખેત-પ્રવૃત્તિ ધરાવતા, ગીચ વસ્તી ધરાવતા પ્રદેશોને શહેરી વસાહતો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જ્યાં 5,000ની વસ્તી હોય, 75 % લોકો બિનખેત-પ્રવૃત્તિમાં રોકાયેલા હોય, દર ચોકિમી.દીઠ 1,000 લોકો વસતા હોય તેનો એમાં સમાવેશ થઈ શકતો નથી. 5,000થી 10,000 અને 10,000થી 20,000ની વસ્તી ધરાવતી વસાહતોને અનુક્રમે નગર અને શહેર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ભારતના ઉત્તરપ્રદેશ, બિહાર, મધ્યપ્રદેશ, ઓરિસા, પશ્ચિમ બંગાળ અને ઉત્તર ભારતના પહાડી પ્રદેશો તેમજ ઉત્તર-પૂર્વના સરહદી પ્રદેશોમાં શહેરોનું પ્રમાણ ખૂબ ઓછું છે, ત્યાં 15 % કરતાં પણ ઓછાં શહેરો આવેલાં છે. આવાં શહેરોમાં અતિ આધુનિક વિકાસ જોવા મળતો નથી. આ જાતની પરિસ્થિતિ પશ્ચિમ રાજસ્થાન અને ઉત્તર ગુજરાતનાં કેટલાંક શહેરોમાં પણ જોવા મળે છે. મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક, આંધ્રપ્રદેશ, તામિલનાડુ અને કેરળનાં નાનાં શહેરોનો વિકાસ સામાન્ય છે. ઉપર્યુક્ત રાજ્યોમાં શહેરીકરણનું પ્રમાણ 15 %થી 30 % જેટલું છે. પંજાબ અને હરિયાણામાં પણ આવી જ પરિસ્થિતિ છે. સૌથી વધુ શહેરી વિકાસ તામિલનાડુ, મહારાષ્ટ્ર, મધ્યપ્રદેશ, જમ્મુ–કાશ્મીર, ઉત્તરપ્રદેશ, પશ્ચિમ બંગાળ, બિહાર અને ગુજરાતમાં જોવા મળે છે.

દસ લાખ કરતાં વધુ વસ્તી ધરાવતાં શહેરોમાં ઘટતી જતી સંખ્યાના ક્રમમાં બૃહદ મુંબઈ, કૉલકાતા, દિલ્હી, ચેન્નાઈ, હૈદરાબાદ, બૅંગાલુરુ, અમદાવાદ, પુણે, કાનપુર, લખનૌ, નાગપુર, સૂરત, જયપુર, કોચી, વડોદરા, ઇન્દોર, કોઇમ્બતુર, પટણા, મદુરાઈ, ભોપાલ, વિશાખાપટ્ટનમ્, લુધિયાણા અને વારાણસીનો સમાવેશ થાય છે.

શહેરીકરણની સમસ્યાઓ : (i) વસવાટ, (ii) પરિવહન, (iii) પાણીપુરવઠો, (iv) હવા, પાણી અને ઘોંઘાટ, (v) આરોગ્ય, (vi) ખાદ્યસામગ્રીમાં ભેળસેળ. આ સિવાય આધુનિક સાધનોની સગવડો વધતાં શહેરોમાં ઝૂંપડપટ્ટી, ગુનાખોરી, ધર્મના નામે થતાં હુલ્લડો, આતંકવાદ તેમજ સાયબર સેક્સ જેવી બાબતો ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા કરે છે.

ટાપુઓ

અરબી સમુદ્ર અને બંગાળના ઉપસાગરમાં કેટલાક મહત્વના ટાપુઓ આવેલા છે. અરબી સમુદ્રનાં લક્ષદ્વીપ, મિનિકોય અને અમીનદીવ નામનાં ત્રણ ટાપુજૂથો લક્ષદ્વીપ ટાપુસમૂહ હેઠળ આવે છે. આ ટાપુઓ પરવાળાં જેવી જીવસૃષ્ટિથી નિર્માણ પામેલા છે, તેથી તેમને કોરલ ટાપુ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. કુદરતની આ વિશિષ્ટ રચના છે. આંદામાન અને નિકોબારના ટાપુઓ બંગાળના ઉપસાગરમાં 6° 45´થી 14° 00´ ઉ. અ. અને 82°થી 84° પૂ. રે. વચ્ચે આવેલા છે. આંદામાનમાં ત્રણ ટાપુજૂથો જુદાં પાડી શકાય છે : ઉત્તરનો ટાપુ, મધ્યનો ટાપુ અને દક્ષિણનો ટાપુ. 450 મીટર ઊંચાઈ ધરાવતું માઉન્ટ હારનેટ આંદામાનના દક્ષિણ ટાપુ પર આવેલું છે. અહીંનો દરિયાકિનારો ખૂબ જ રળિયામણો છે. નિકોબાર ટાપુસમૂહ પ્રમાણમાં મોટો છે, તેમાં 18 જેટલા ટાપુઓનો સમાવેશ થાય છે. તેની બાજુમાં બૅરન અને નારકોન્ડમ નામના બીજા બે ટાપુઓ પણ છે. બૅરન ટાપુ પર જ્વાળામુખી આવેલો છે. ભારતનો આ એકમાત્ર જ્વાળામુખી છે. તે સક્રિય ગણાય છે. 1991–92માં તેનું પ્રસ્ફુટન થયેલું, તેનાથી સમુદ્ર-જીવસૃષ્ટિને નુકસાન થયેલું, પરંતુ કોઈ માનવ-જાનહાનિ થઈ ન હતી.

નીતિન કોઠારી

ગિરીશભાઈ પંડ્યા

બાળકૃષ્ણ માધવરાવ મૂળે

ભૂસ્તરીય રચનાઓ

ભારતના સમગ્ર વિસ્તારને ભૂસ્તરીય ર્દષ્ટિકોણથી મૂલવતાં નીચે મુજબના ત્રણ મુખ્ય વિભાગોમાં વહેંચેલો છે : (i) દ્વીપકલ્પીય વિસ્તાર, (ii) બાહ્ય-દ્વીપકલ્પીય વિસ્તાર અને (iii) સિંધુ-ગંગાનાં મેદાનો.

(i) દ્વીપકલ્પીય વિસ્તાર : ભારતનો 70 % ભાગ આવરી લેતો, સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છ તેમજ શિલોંગના ઉચ્ચપ્રદેશ સહિતનો દક્ષિણ ભારતનો ત્રિકોણાકાર વિસ્તાર. આ એક અતિપ્રાચીન અને અત્યંત ર્દઢ ભૂકવચ (shield) છે. તેનો તળભાગ ગ્રૅનાઇટ ખડકોથી, પૂર્વ કિનારાના ભાગો ક્રિટેસિયસ અને ટર્શ્યરી ખડકોથી, મધ્ય અને પશ્ચિમ ભાગો ક્રિટેસિયસ-ઇયોસીન કાળગાળાના લાવાના થરોથી તથા બાકીનો બધો જ ભાગ પ્રી-કૅમ્બ્રિયન ખડકોથી બનેલો છે. પૂર્વ તરફનાં નદીથાળાંમાં કોલસાનાં ક્ષેત્રો આવેલાં છે. ભારતની અતિમૂલ્યવાન ખનિજ-તેલની ધારક ટર્શ્યરી રચનાઓ ખંભાતના અખાતની ઉત્તર તરફના ભૂમિભાગમાં તેમજ દક્ષિણ તરફ બૉમ્બે હાઇના દૂરતટીય વિસ્તાર સુધી વિસ્તરેલી છે. ગુજરાત અને તેની આજુબાજુનું સમગ્ર ભૂમિમાળખું સ્તરભંગોની ગૂંથણીવાળું બની રહેલું છે. પરિણામે આખુંય સૌરાષ્ટ્ર ઉપર તરફ ઊંચકાયેલું છે, જ્યારે ખંભાતનો અખાત ગર્ત બનેલું છે. દ્વીપકલ્પના મધ્યસ્થ ભૂમિભાગની ધારે ધારે ઘસાઈ ગયેલી ગેડપર્વતમાળાઓના અવશેષો જોવા મળે છે, તેમાં નદીઓના કાયાકલ્પથી જળધોધ અને કોતરો રચાયાં છે. અહીંની નર્મદા-તાપી સિવાયની બધી જ નદીઓ પૂર્વીય જળપરિવાહવાળી છે, તે અતિપ્રાચીન સમયની હોવાથી ધોવાણની સમભૂમિના સ્તરે પહોંચી ગયેલી છે.

(ii) બાહ્યદ્વીપકલ્પીય વિસ્તાર : ભારતની ભૂમિનો 15 % ભાગ આવરી લેતા આ વિભાગમાં હિમાલય, કાશ્મીર, નાગાલૅન્ડ, મણિપુર, ત્રિપુરા અને આંદામાન-નિકોબારનો સમાવેશ થાય છે. તે દ્વીપકલ્પીય વિસ્તાર કરતાં તદ્દન જુદાં જ લક્ષણો ધરાવે છે. તે ગેડીકરણ, સ્તરભંગો અને અતિધસારાઓવાળો પોપડાનો ખૂબ જ નબળો વિસ્તાર ગણાતો હોવાથી તેની દક્ષિણ ધાર ભૂકંપને પાત્ર બની રહેલી છે. આશરે પાંચ કરોડ વર્ષ અગાઉ અહીં અસ્તિત્વ ધરાવતા ટેથીઝ મહાસાગર થાળામાં થયેલી કણજમાવટ, ભૂસંચલનજન્ય પ્રતિબળોની અસરમાં સામેલ થવાથી એક પછી એક જુદા જુદા તબક્કાઓમાં હિમાલય પર્વતમાળા રૂપે ઊંચકાઈ આવેલી છે; પરિણામે અહીંની નદીઓના વારંવાર કાયાકલ્પ થયા છે; ઘસારો, વહનક્રિયા અને નિક્ષેપક્રિયાનું પ્રમાણ વધ્યું છે, ઊંડાં કોતરો અને ખીણો રચાયાં છે. હિમાલયના ઉત્થાનની સાથે સાથે તેની દક્ષિણે ઉદભવેલું ઊંડું થાળું ઘસારાદ્રવ્યથી ભરાતું જઈ આજના વિશાળ મેદાનમાં પરિણમ્યું છે.

બાહ્ય-દ્વીપકલ્પનો સમગ્ર વિસ્તાર કૅમ્બ્રિયનથી ઇયોસીન સુધીના જળકૃત ખડકસ્તરોથી બનેલો છે. તેમનાં સ્તરનમન ઉત્તરતરફી છે; ઊંચકાવાથી અને ભીંસમાં આવવાથી ખડકોમાં સ્તરભંગ, અતિધસારા અને ગેડના વિવિધ પ્રકારો ઉદભવ્યા છે. પર્વતોનું અંદરનું ઉપસ્તર અગ્નિકૃત ખડકોથી બનેલું છે. અહીંની પંજાલ હારમાળામાં લાવાના થરો પણ મળે છે. હિમાલયના લગભગ બધા જ જળકૃત ખડકો દરિયાઈ ઉત્પત્તિવાળા હોવાથી તેમાં સ્તર અને કાળભેદે જુદા જુદા પ્રકારના જીવાવશેષો પણ મળે છે.

(iii) સિંધુગંગાનાં મેદાનો : ભારતનો આશરે 15 % ભૂમિભાગ આવરી લેતો, દ્વીપકલ્પ અને બાહ્ય-દ્વીપકલ્પ વચ્ચે આવેલો આ વિસ્તાર સંપૂર્ણપણે કાંપનાં સમતળ મેદાનોથી બનેલો છે. ભૂસ્તરીય ર્દષ્ટિએ તેમનું કોઈ વિશિષ્ટ મહત્વ નથી. લાંબા ભૂસ્તરીય ઇતિહાસના સંદર્ભમાં તો હજી હમણાં જ બનેલી ઘટના છે. ઘણી ઊંડાઈવાળા કાંપ-આવરણથી જૂના વયના ખડકોથી બનેલા તેના તળભાગો અને લક્ષણો ઢંકાઈ ગયેલાં હોવાથી હિમાલયની દક્ષિણ હદ અને દ્વીપકલ્પની ઉત્તર હદ નક્કી કરી શકાતી નથી. કાંપની નિક્ષેપક્રિયા, શિવાલિક હારમાળારૂપે થયેલા હિમાલયના છેલ્લા તબક્કા બાદ, શરૂ થયેલી છે અને હજી ચાલુ છે. તેમનું કુલ ક્ષેત્રફળ આશરે 7,77,000 ચોકિમી., લંબાઈ સિંધુના ત્રિકોણપ્રદેશથી ગંગા-બ્રહ્મપુત્રના ત્રિકોણપ્રદેશ સુધીની, પહોળાઈ સ્થાનભેદે 150 કિમી.થી 500 કિમી. સુધીની તથા ઊંડાઈ સ્થાનભેદે 100 મીટરથી 4,600 મીટર સુધીની છે. ઉત્તર વિભાગમાં કાંપની નીચે બે ડુંગરધારો પણ દટાયેલી છે, આ ઉપરાંત ત્રણ-ચાર થાળાં પણ દટાયેલાં છે. આ ગર્તની ઉત્પત્તિ વિશે બે જુદા જુદા મત પ્રવર્તે છે. એક મત મુજબ તે હિમાલયના ઉત્થાન વખતે ઉદભવેલું અગ્રઊંડાણ (foredeep) અર્થાત્ અધોવાંકમય લક્ષણવાળી અધોવાંકમાળા (synclinorium) છે; બીજા મત મુજબ તે બે સમાંતર સ્તરભંગો વચ્ચે ઊંડી ઊતરી ગયેલી ‘ફાટખીણ’ છે. પ્રથમ અભિપ્રાયને ભૂસ્તરવિદોએ સમર્થન આપેલું છે. આ મેદાન કાંપ, માટી, રેતી, ગ્રૅવલ અને કૉંગ્લોમરેટના બંધારણવાળું છે. તેમાં સસ્તન પ્રાણીઓના જીવાવશેષો પણ મળે છે.

સિંધુ-ગંગા અધોવળાંકમાળાની આરપારનો છેદ. (1) પૂર્વ-ટર્શ્યરી, (2) ન્યૂમુલિટિક ખડકો, (3) મરી, (4) શિવાલિક, (5) ઉપઅર્વાચીન અને અર્વાચીન કાંપ

ભારતીય ભૂસ્તરોનું વ્યાપક વર્ગીકરણ : દુનિયાની પ્રમાણભૂત સ્તરવિદ્યાના બહોળા સંદર્ભમાં વિવિધ કાળની ભારતની ભૂસ્તરીય રચનાઓને જીવનરહિતના અને જીવન સહિતના બે મહાયુગોમાં વહેંચેલી છે. પ્રી-કૅમ્બ્રિયન નામથી ઓળખાતા પ્રથમ મહાયુગને તદ્દન જીવનરહિત એવા આર્કિયૉઝોઇક અને જીવનના પ્રારંભનો અણસાર મળે છે એવા પ્રોટેરોઝોઇક (પ્રાગ્જીવયુગ) નામના બે વિભાગોમાં વિભાજિત કરેલો છે. આર્કિયૉઝોઇકને આર્કિયન અને ધારવાડ તથા પ્રાગ્જીવયુગને કડાપ્પા અને વિંધ્ય જેવા પેટાવિભાગોમાં વહેંચેલા છે. આ મહાયુગ પૃથ્વીની ઉત્પત્તિથી આજ સુધીનાં કુલ 460 કરોડ વર્ષ પૈકીનો 400 કરોડ વર્ષનો, 78 ભાગ જેટલો, કાળગાળો આવરી લે છે. તે પછીનો બાકી રહેલાં 60 કરોડ વર્ષનો, માત્ર 18 જેટલો, કાળગાળો જીવનસહિતના ફૅનરોઝોઇક મહાયુગ(ર્દશ્યજીવયુગ)ને આવરી લે છે. તેના ક્રમશ: મોટાથી નાના થતા જતા ચાર વિભાગો–પ્રથમ, દ્વિતીય (મધ્ય), તૃતીય અને ચતુર્થ જીવયુગો–પાડેલા છે. તેમને ફરીથી છ, ત્રણ, પાંચ અને બે પેટા વિભાગોમાં પણ વિભાજિત કરેલા છે. જીવનનાં વિવિધ સ્વરૂપો તેમાં પાંગર્યાં છે, વિકસ્યાં છે, ટક્યાં છે, ઉત્ક્રાંત થતાં ગયાં છે તો કેટલાંક લુપ્ત પણ થઈ ગયાં છે. આ કાળગાળાઓની ખડકરચનાઓ ભારતમાં ઓછાવત્તા પ્રમાણમાં મળે છે. તેમનું ઉપર્યુક્ત વિભાગોમાં કરેલું વર્ગીકરણ અમુક વખતે ઘટેલી વિશિષ્ટ ઘટનાઓ પર આધારિત છે.

સારણી 1 ભૂસ્તરીય યુગોનું વ્યાપક વર્ગીકરણ

મહાયુગ

યુગ કાળ કાલખંડ

વ. પૂ. વર્ષોમાં

ફે

રો

ઝો

ક.

 

હા

યુ

 

દ્ર

શ્ય

જી

વ.

યુ

 

 

 

કેનોઝોઇક યુગ

ચતુર્થ જીવયુગ

અર્વાચીન 20 ± લાખ

પ્લાયસ્ટોસીન

તૃતીય જીવયુગ

પ્લાયોસીન

6.5 કરોડ

માયોસીન

ઑલિગોસીન

ઇયોસીન

પેલિયોસીન

 

મધ્ય જીવયુગ

ક્રિટેસિયસ

 

 

 

ગોંડવાના કાળ

22.5 કરોડ

જુરાસિક

ટ્રાયાસિક

 

 

પ્રથમ જીવયુગ

 

ઉર્ધ્વ

પર્મિયન

 

 

 

 

 

 

57 ± કરોડ

કાર્બોનિફેરસ

ડિવોનિયન

 

નિમ્ન

સાઇલ્યુરિયન

ઑર્ડોવિસિયન

કૅમ્બ્રિયન

60 ± કરોડ

પ્રોટેરોઝોઇક યુગ =

પ્રાગ્જીવયુગ

 

 

પ્રી-કૅમ્બ્રિયન યુગ

વિંધ્ય

કડાપ્પા

 

આર્કિયૉઝોઇક યુગ

ધારવાડ

આર્કિયન

પૃથ્વીની ઠરવાની સ્થિતિનો કાળગાળો

460 કરોડ

પૃથ્વીની ઉત્પત્તિ

સારણી 2 અસંગતિઓની ઘટનાઓ

આર્યસમૂહ

અર્વાચીન

ઊર્ધ્વ કાર્બોનિફેરસ-પર્મિયન

—–પેલિયોઝોઇક—–અસંગતિ—–

દ્રાવિડ સમૂહ

મધ્ય કાર્બોનિફેરસ

કૅમ્બ્રિયન

—–વિંધ્ય પશ્ર્ચાત્—–અસંગતિ—–

પુરાના સમૂહ

વિંધ્ય રચના

કડાપ્પા રચના

—–એપાર્કિયન—–અસંગતિ—–

આર્કિયન સમૂહ

ધારવાડ રચના

આર્કિયન રચના

 

ગિરીશભાઈ પંડ્યા

આર્થિક આયોજન

ભારતમાં આર્થિક આયોજનની પદ્ધતિનો અમલ 1851થી થયેલો હોવા છતાં આયોજન વિશેની વિચારણા આઝાદી પહેલાં શરૂ થયેલી; દા.ત., 1838ના અંતમાં પંડિત જવાહરલાલ નહેરુની પ્રેરણાથી નૅશનલ પ્લાનિંગ કમિટીની રચના કરવામાં આવી હતી. આ સમિતિએ દેશના અર્થતંત્રનાં જુદાં જુદાં પાસાંઓનો અભ્યાસ કરી ભારતના આર્થિક વિકાસ અંગે કેટલાક અહેવાલ તૈયાર કર્યા હતા. સમિતિના મત મુજબ દેશના અર્થતંત્રના પાયાના વિભાગો પર રાજ્યનું સ્વામિત્વ હોવું જોઈએ, જેમાં ચાવીરૂપ ઉદ્યોગો, ખનિજો, રેલવે, જળપરિવહન, જાહેર ઉપયોગિતાઓ વગેરેનો નિર્દેશ કરવામાં આવ્યો હતો. આયોજનના અમલ પછીનાં દસ વર્ષમાં લોકોનું જીવનધોરણ બમણું થવું જોઈએ એવો લક્ષ્યાંક પણ કમિટીએ સૂચવ્યો હતો.

ત્યારબાદ દેશના અગ્રણી આઠ ઉદ્યોગપતિઓએ આયોજનનો એક મુસદ્દો તૈયાર કર્યો હતો, જે ‘બૉમ્બે પ્લાન’ના નામથી ઓળખાયો. વિખ્યાત ગાંધીવાદી વિચારક શ્રીમન્નારાયણે પણ આયોજનનો એક મુસદ્દો તૈયાર કર્યો હતો; જ્યારે ડાબેરી વિચારક એમ. એન. રૉયે જે ખરડો તૈયાર કર્યો હતો તે ‘પીપલ્સ પ્લાન’ નામથી જાણીતો થયો. આઝાદી પછી 1850માં ભારત સરકારે આયોજન પંચની સ્થાપના કરી અને 1 એપ્રિલ 1951થી અત્યાર સુધીમાં આઠ પંચવર્ષીય યોજનાઓ અને ત્રણ વાર્ષિક યોજનાઓનો અમલ કરવામાં આવ્યો છે. (1951-97). દેશની નવમી પંચવર્ષીય યોજના (1997–2002)નો અમલ અત્યારે થઈ રહ્યો છે.

ભારતમાં અત્યાર સુધીના આયોજનના ચાર મુખ્ય ઉદ્દેશો રહ્યા છે : (1) રાષ્ટ્રીય આવક અને માથાદીઠ આવકમાં વધારો કરી લોકોના જીવનધોરણમાં સુધારો કરવો. (2) દેશના અર્થતંત્રમાં પૂર્ણ રોજગારી પ્રાપ્ત કરવી. (3) આવક અને સંપત્તિની અસમાનતાઓમાં ઘટાડો કરવો અને (4) ન્યાય અને સમાનતા પર આધારિત શોષણવિહીન સમાજરચના પ્રસ્થાપિત કરવી.

નીચેની ત્રણ સારણીઓ ભારતમાં આયોજનની સિદ્ધિઓનો ખ્યાલ આપે છે : (1950–51થી 1996–97, 1980–81ની ભાવસપાટીના આધારે).

સારણી 1 : રાષ્ટ્રીય આવક અને માથાદીઠ આવકની વૃદ્ધિનાં વલણો

વર્ષ ચોખ્ખી રાષ્ટ્રીય પેદાશ (રૂપિયામાં) ચોખ્ખી માથાદીઠ પેદાશ (રૂપિયામાં)
1950–51 40,454 1,127
1960–61 58,602 1,352
1970–71 82,211 1,520
1980–81 1,10,685 1,630
1980–81 1,86,446 2,222
1986–87 2,52,558 2,710

સારણી 2 : સરેરાશ વાર્ષિક આર્થિક વૃદ્ધિદર

સમયગાળો

સરેરાશ વૃદ્ધિદર

માથાદીઠ આવકવૃદ્ધિદર

1950–51 થી 1980–81

3.4 ટકા 1.2 ટકા
1980–81 થી 1986–87 5.3 ટકા

3.2 ટકા

(સ્રોત : આર્થિક સર્વેક્ષણ 1996–97, ભારત સરકાર)

સારણી 3 : પંચવર્ષીય યોજનાદીઠ આર્થિક વૃદ્ધિનું આલેખન

યોજના લક્ષ્યાંક

સિદ્ધિ

1. પ્રથમ પંચવર્ષીય યોજના (1951–56) 2.1 3.61
2. બીજી પંચવર્ષીય યોજના (1956–61) 4.5 4.27
3. ત્રીજી પંચવર્ષીય યોજના (1961–66) 5.6 2.84
4. ચોથી પંચવર્ષીય યોજના (1968–74) 5.7 3.30
5. પાંચમી પંચવર્ષીય યોજના (1974–78) 4.4 4.80
6. છઠ્ઠી પંચવર્ષીય યોજના (1980–85) 5.2 5.66
7. સાતમી પંચવર્ષીય યોજના (1985–82) 5.0 6.01
8. આઠમી પંચવર્ષીય યોજના (1882–87) 5.6 6.50

નોંધ : 1. પ્રથમ ત્રણ પંચવર્ષીય યોજનાઓ દરમિયાન પ્રયોજિત વૃદ્ધિદર રાષ્ટ્રીય આવકના સંદર્ભમાં, ચોથી યોજનામાં ચોખ્ખી ગૃહ-પેદાશ(Net Domestic Product)ના સંદર્ભમાં અને ત્યારબાદની યોજનાઓમાં કાચી ગૃહપેદાશ(Gross Domestic Product)ના સંદર્ભમાં નિર્ધારિત કરવામાં આવેલ છે.

2. આઠમી પંચવર્ષીય યોજના વિશેની વિગતો 1995–96માં અંદાજેલી વિગતો તથા 1996–97ના આગોતરા અંદાજ પર આધારિત છે.

[સ્રોત : આયોજન પંચ (1998), નવમી પંચવર્ષીય યોજના(1997–2002)નો મુસદ્દો.]

આયોજનના સમગ્ર ગાળાની સમીક્ષા કરતાં જણાય છે કે ભારતે આર્થિક ક્ષેત્રે હરણફાળ ભરી છે. (1) રાષ્ટ્રીય આવક અને માથાદીઠ આવકમાં વધારો થયો છે. (2) કાચી ગૃહ-પેદાશ(GDP)ના સંદર્ભમાં તપાસતાં જણાય છે કે બચતના દરમાં ખાસી વૃદ્ધિ થઈ છે. (1950–51 = 10.4 જ્યારે 1995–96 = 25.6). (3) દેશમાં પાયાની સુવિધાઓનું વિસ્તરણ થયું છે. જેમાં વાહનવ્યવહાર, સંદેશાવ્યવહાર, બકિંગ, વેપાર અને વાણિજ્ય, સિંચાઈ, વિદ્યુતશક્તિ વગેરે ક્ષેત્રોનો સમાવેશ થાય છે. (4) જન્મદરમાં સામાન્ય ઘટાડો થયો હોય તોપણ મૃત્યુદરમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે, જેને લીધે સરેરાશ આયુષ્ય-મર્યાદા વધી છે. (5) માથાદીઠ સરેરાશ વપરાશમાં 1.4 ટકા જેટલો સુધારો થયો છે; જેમાં કાપડ, ખાદ્ય તેલો, ધાન્ય વગેરે જીવનોપયોગી વસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે. (6) ઘણી ચીજવસ્તુઓની આયાતો ઘટી છે, જ્યારે તૈયાર માલની નિકાસોમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. દેશના વિદેશી વ્યાપારના સ્વરૂપમાં સાનુકૂળ ફેરફારો થયા છે. (7) દેશમાં ઔદ્યોગિકીકરણની ઝડપ, સ્તર અને માળખામાં ફેરફાર થયા છે; જેમાં જાહેર ક્ષેત્રનો ફાળો નોંધપાત્ર રહ્યો છે. (8) શિક્ષણ, વિજ્ઞાન અને તકનીકી ક્ષેત્રમાં દેશે નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે.

હીરાકુડ બંધ

આ બધી પ્રગતિ છતાં આર્થિક આયોજનની કેટલીક નિષ્ફળતાઓ પ્રત્યે આંખ આડા કાન કરી શકાય નહિ. (1) દેશમાં વસ્તીનો આંક સો કરોડ વટાવી ગયો છે. (2) ગરીબીની સમસ્યા વણઊકલી રહી છે. આજે પણ દેશની કુલ વસ્તીનું એકતૃતીયાંશ કરતાં વધારે પ્રમાણ ગરીબીની રેખાથી નીચેના સ્તર પર જીવી રહ્યું છે. (3) બેકારીમાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે. (4) ગરીબ અને તવંગર વર્ગ વચ્ચેનો તફાવત વધ્યો છે. (5) ફુગાવાને કારણે સ્થિર આવક ધરાવતા વર્ગના લોકોની આર્થિક સ્થિતિ વધુ ને વધુ બગડતી જાય છે. (6) દેશ પર દેવાનો બોજ પણ સતત વધી રહ્યો છે, જેમાં વિદેશી દેવાનો બોજ સવિશેષ છે. તેને લીધે દેશની લેણદેણની તુલામાં અસમતુલા ચાલુ જ રહી છે. (7) દેશમાં જીવનાવશ્યક ચીજવસ્તુઓને બદલે મોજશોખની ચીજવસ્તુઓના ઉત્પાદનમાં વધારો થઈ રહ્યો છે.

બાળકૃષ્ણ માધવરાવ મૂળે

સમાજ અને ધર્મ

પુરાતત્વ પ્રમાણો પરથી જણાય છે કે પ્રાગ્-ઐતિહાસિક કાલમાં ભારતમાં વિવિધ પ્રદેશોમાં સંસ્કૃતિના જુદા જુદા તબક્કાઓમાં નિષાદ, કિરાત, હબસી, દ્રવિડ વગેરે સંખ્યાબંધ જાતિઓના લોકો રહેતા હતા. આર્યોનો પ્રસાર થયો ત્યારે અહીં કેટલીક જાતિઓ દુર્ગવાળાં નગરોમાં રહેતી હતી ને તેમણે સમૃદ્ધ નાગરિક સભ્યતાનો વિકાસ કર્યો હતો. આ કાલના લોકો સર્જનાત્મક તત્વની પવિત્રતામાં માનતા હતા ને દેવતાનાં પિતૃ તથા માતૃસ્વરૂપોને તેમજ તેઓનાં પ્રતીકો(લિંગ અને યોનિ)ની ઉપાસના કરતા હતા. સૂર્ય અને ચંદ્ર જેવાં પ્રકૃતિનાં બળો માટે પણ તેમને આદર હોવાનું જણાય છે.

વૈદિક આર્ય જાતિ ‘વિશ્’ ભ્રમણશીલ હતી. અગ્નિ અને ઢોરઢાંખરે તેને કેટલીક સ્થિરતા આપી. મૃગયા પછી પશુપાલનનું ચડિયાતું અર્થકારણ દાખલ થયું. સહુથી પ્રાચીન વિશ્ માતૃપ્રધાન હતી. ઋગ્વેદ અને મહાભારતમાં આરંભિક પ્રજાપતિઓ તેઓની માતાઓનાં નામોથી ઓળખાય છે. અદિતિ, દિતી, દનુ, કદ્રુ, વિનતા અને પુલોમા – આ માતાઓ માનવજાતના સ્રોત હોવાનું ધારવામાં આવ્યું છે. કેવી રીતે અને ક્યારે સમૂહના અગ્રણીએ માતાને બાજુએ હડસેલી દઈને માતૃપ્રધાનને સ્થાને પિતૃપ્રધાન પદ્ધતિ દાખલ કરી દીધી તે જાણવામાં આવ્યું નથી. વખત જતાં માનવશ્રમનું સ્થાન પશુ-શ્રમે લીધું. પશુ-ઉછેર અને પશુ-શ્રમને લઈને સમૃદ્ધિમાં વધારો થયો. પ્રજાકીય યુદ્ધોમાં પકડાયેલાં સ્ત્રીપુરુષોને ખવરાવવું અને તેઓ પાસે કામ લેવું શક્ય હતું. પશુઓની જેમ માણસ પણ લૂંટનો માલ અને ઉપયોગી ચીજવસ્તુ ગણાતો હતો. આમ ગુલામી, દ્વિવર્ણ સમાજ, સામાજિક કાયદા અને પ્રજાકીય લોહીનું સંમિશ્રણ થયાં. આર્ય અને આર્યેતર પ્રજાઓ એકમેક સાથે ભળી ગઈ ત્યારે એકવર્ણ સમાજનું સ્થાન (દેવો અને અસુરો કે આર્ય અને દાસ એવા) દ્વિવર્ણસમાજે લીધું. હવે અગ્નિ, ઢોરઢાંખર અને દાસ વડે સ્થિર વસવાટની સુવિધા વધી. કૃષિ ઉપરાંત અન્ય હુન્નરો અને વેપાર વધતાં જીવન વધુ સરળ થયું. સખત સમૂહકાર્યની જરૂરિયાત નહિ રહેતાં હવે વિશ્ જાતિ ત્રણ ભાગોમાં વિભક્ત થઈ : મુખ્ય અંગ અર્થાત્ વૈશ્ય જાતિના લોકો કૃષિ, પશુપાલન અને વાણિજ્ય જેવા ઉત્પાદક વ્યવસાયો કરતા અને એમની વધારાની સમૃદ્ધિ બે નવા વર્ણોના નિભાવમાં વપરાતી. એ વર્ણ હતા બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિય. તેઓ તેમની ચામડીના રંગથી નહિ પણ વ્યવસાયથી ઓળખાતા હતા. બ્રાહ્મણો સામાન્ય કલ્યાણ માટે યજ્ઞો કરાવતા, વેદાધ્યયન કરતા અને રિવાજો તેમજ ન્યાયના પાયા પર સામાજિક કાયદાઓ (ધર્મ) ઘડતા. ક્ષત્રિયો રાજ્યનું રક્ષણ અને નવાં નવાં રાજ્યો સ્થાપી સત્તાનો વિસ્તાર કરતા. આ ત્રણેય વર્ણો પોતપોતાના વ્યવસાયમાં નિપુણ થયા ને તેમને તેમની સેવાની કક્ષાને અનુરૂપ સામાજિક માળખામાં સ્થાન અપાયું. એ ત્રણની નીચે શૂદ્ર કે દાસ વર્ણ હતો, જે તેમની સેવા કરતો હતો. પ્રારંભમાં વર્ણોના વ્યવસાય ચુસ્ત રીતે વંશપરંપરાગત નહોતા. ક્ષત્રિયો, વૈશ્યો અને શૂદ્રો પણ પોતાનાં બુદ્ધિ, ગુણ અને અતિ પરિશ્રમપૂર્વકની તપસ્યા વડે પોતાનો દરજ્જો સુધારી શકતા હતા. સમય જતાં વર્ણ અને વ્યવસાય સ્મૃતિઓના નિયમો પ્રમાણે વંશપરંપરા વડે જડબેસલાક થયા.

ઋગ્વેદ આર્યોની ધાર્મિક માન્યતાઓ અને ક્રિયાઓનું સ્વરૂપ દર્શાવે છે. તે પરથી જણાય છે કે આર્યો ઇંદ્ર, વરુણ, અગ્નિ, સૂર્ય અને રુદ્ર જેવા દેવોને માનતા હતા. આમાંના કેટલાક નિ:શંક પ્રકૃતિનાં સત્વો હતાં. યજ્ઞો એટલે દેવોની પ્રસન્નતા માટે અગ્નિને અન્ન, માંસ અને સુરાના હવિનું વિધિસર અર્પણ. આ મુખ્ય ધાર્મિક ક્રિયા હતી. પ્રાણીઓનું યજ્ઞમાં બલિદાન દેવાતું અને સોમરસ અર્પણ કરાતો અને પિવાતો. વળી સામવેદ અને યજુર્વેદમાં તેમજ બ્રાહ્મણગ્રંથોમાં યાજ્ઞિક ક્રિયાઓ અને કર્મકાંડોનો વિસ્તાર કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે અનેક દેવોને માનવા છતાં છેક આરંભિક વેદકાલથી એકદેવવાદનો વિચાર પણ પ્રવર્તતો હતો. એ કાળે પણ કેટલાક ઋષિઓનાં મનમાં પ્રચલિત કર્મકાંડ પ્રત્યે અનાસ્થા અને શંકા પ્રવર્તતાં હતાં. આરણ્યકો અને ઉપનિષદોમાં પ્રગતિશીલ ર્દષ્ટિબિંદુ જોવામાં આવે છે. મુખ્ય ઉપનિષદોમાંનાં કેટલાંક પહેલાં સર્વેશ્વરવાદનું અને પછી શાશ્વત રીતે અસ્તિત્વ ધરાવતું એક પરમ તત્વ – બ્રહ્મ કે આત્મન્ – માં કેન્દ્રિત ઈશ્વરવાદનું નિરૂપણ કરે છે. આ ઉપનિષદોમાં ધર્મ અને તત્વજ્ઞાનને લગતી અનેક વિભાવનાઓની અહીં છણાવટ થઈ છે. ઉત્તરકાલમાં વિકસેલાં ભારતીય દર્શનો, કર્મના નિયમનો સિદ્ધાંત અને આત્માનું 84 લાખ યોનિઓમાં ભ્રમણ જેવી બાબતોનાં મૂળ ઉપનિષદોના ચિંતનમાં પ્રાપ્ત થાય છે.

વેદોત્તરકાલમાં ચાર વર્ણોના ફાંટા પડ્યા ને પેટા વર્ણો તેમજ મિશ્ર વર્ણોની અટપટી આંટીઘૂંટીમાં સેળભેળ થઈ ગયા. ધર્મશાસ્ત્રીય નિયમોની અવજ્ઞારૂપ આંતર-વર્ણ-લગ્ન તેમજ નવા હુન્નરો અને વ્યવસાયોના ઉદયની સાથે સાથે થતાં મિશ્ર લગ્નની સંતતિને પણ નવું વર્ણ-નામ અને નવો હુન્નર-વ્યવસાય અપાતાં. પરિણામે વર્ણપ્રથાના વધુ ફાંટા પડ્યા. જોકે ધનના આધારે પડતા વિભાગો બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્રના પાયરી-ક્રમ સાથે ભાગ્યે જ સંગત હતા. સમાજમાં વસ્તુત: આર્થિક પિરામિડમાં ટોચથી નીચે જતા સ્તર હતા. ઉચ્ચ અધિકારીઓ, વેપારીઓ, શરાફો અને જમીનદારો; તેમની નીચે નાના જમીનદારો, કારીગરો અને સાધારણ અધિકારીઓ; તેમની નીચે હક અને મિલકત વિનાના મજૂરો અને તેમની નીચે તિરસ્કૃત તેમજ પૃથક્કૃત મજૂરો – એવા ચાર સ્તર હતા. ત્રીજો અને ચોથો સ્તર શૂદ્ર અને મ્લેચ્છ ગણાતો. મિલકત અને અધિકાર અલગ હતા. અધિકાર બ્રાહ્મણોને પ્રાપ્ત થતા. વૈશ્ય પણ ધીમે ધીમે શૂદ્રની કક્ષાએ ઊતરી ગયો. એણે પોતાની વર્ણ-પરંપરા અને વૈદિક અધ્યયન તેમજ દ્વિજત્વ(ઉપનયન)ના અધિકાર ગુમાવ્યા. યાજ્ઞવલ્ક્યના ધર્મશાસ્ત્રમાં શૂદ્રોને કૃષિ, હુન્નરો અને વેપારના વૈશ્ય-વ્યવસાય કરવાની છૂટ અપાઈ. વસ્તુત: વર્ણપ્રથા સમાજમાંના ભેદોને ઉકેલવા, સ્પર્ધા ઘટાડવા અને હિતોની સમતુલા સાચવવા યોજાઈ હતી. તેને અવારનવાર નવા વિકાસોને અનુકૂળ કરવામાં આવતી હતી.

બુદ્ધના સમયે, અર્થાત્ ઈ. પૂ. છઠ્ઠી સદીમાં સમાજ આદિમ જાતિઓથી માંડીને સમૃદ્ધિ ભોગવતાં નગરોના ધાર્મિક વેપારીઓ અને વિદ્વાનો તેમજ પુરોહિતો સુધીના સંસ્કૃતિ અને આર્થિક જીવનના વ્યાપકપણે ભિન્ન ભિન્ન સ્તરોનો બનેલો હતો. લોકો મેળાઓ અને મેળાવડાઓમાં મોજ માણતા. એમાં આનંદપ્રમોદ માટે પ્રાણીયુદ્ધો, નટોના ખેલ, નૃત્યો અને નાટ્યપ્રયોગો કરવામાં આવતાં. ગણિકા, સુરા અને દ્યૂત સર્વસામાન્ય દૂષણો હતાં.

ઈ. પૂ. ચોથી સદી દરમિયાન અર્થાત્ મૌર્યકાલમાં ચંદ્રગુપ્તના દરબારમાં આવેલા ગ્રીક એલચી મેગસ્થનિસે અહીંના સમાજના સાત વર્ગો નોંધ્યા હતા : બ્રાહ્મણો કે દાર્શનિકો, ખેડૂતો, ગોવાળો અને શિકારીઓ, કારીગરો અને વેપારીઓ, સૈનિકો, ગુપ્તચરો અને મંત્રીઓ (રાજાના અધિકારીઓ). આમાં બ્રાહ્મણો સિવાયના અન્ય વ્યાવસાયિક સમૂહો હતા. મેગસ્થનિસ નોંધે છે કે ધંધા હંમેશાં કુળ-પરંપરાથી નક્કી થતા નહિ. ધંધાના વિભાગો વધુ સ્પષ્ટ થયા હતા. આંતર-વર્ણ લગ્નો વ્યાપક હતાં. ‘અર્થશાસ્ત્ર’માં લગ્નોના આઠ પ્રકારો જણાવ્યા છે. ચાર રિવાજ મુજબના – આર્ષ, દૈવ, બ્રાહ્મણ અને પ્રાજાપત્ય અને ચાર અનુકાલીન ઉમેરારૂપ – વિક્રયસૂચક પહેરામણીવાળું લગ્ન (આસુર), પરસ્પર પસંદગીવાળું લગ્ન (ગાન્ધર્વ), અપહરણવાળું (રાક્ષસ) અને બળાત્કારવાળું (પૈશાચ) લગ્ન. ગણિકા, સુરા અને દ્યૂતનાં જૂનાં દૂષણોનું રાજ્યના પરવાનાથી નિયમન કરવામાં આવ્યું.

ઈ. પૂ. ચોથીથી ઈ. સ.ની બીજી સદી દરમિયાન બાહલિક ગ્રીકો, શકો, પહલવો અને કુષાણો જેવા વિદેશી આક્રમકોએ રાજ્યો સ્થાપ્યાં. એમાંના કેટલાકે ભારતીય રાજકુળો સાથે આંતર-વિવાહ કર્યા અને તેઓ ભારતીય સંસ્કૃતિની અસર નીચે આવ્યા. એમાંના ઘણાએ ભારતીય નામો અપનાવ્યાં; દા.ત., શક ઉષવદત્ત અને રુદ્રદામા તેમજ કુષાણ વાસુદેવ. વિદેશી રાજવંશોનાં પાટનગરો; જેમ કે, શાકલ, પુરુષપુર અને ઉજ્જયિની સાંસ્કૃતિક સમન્વયનાં કેન્દ્રો બન્યાં અને તેમણે ભારતીય સમાજ અને સંસ્કૃતિને સ્પષ્ટપણે પચરંગી સ્વરૂપ આપ્યું. આ વલણ ગુપ્તકાળ દરમિયાન પૌરાણિક હિંદુ ધર્મના ઉદયમાં પરાકાષ્ઠાએ પહોંચ્યું. બુદ્ધને ભગવાન વિષ્ણુના અવતાર તરીકે અપનાવતાં, બ્રાહ્મણ ધર્મ અને બૌદ્ધ ધર્મ વચ્ચેનો જૂનો ઝઘડો લુપ્ત થયો. દેવદેવીઓ તેમજ વિદેશી ધાર્મિક પ્રતીકોને હિંદુ દાયરામાં ભેળવી દેવામાં આવ્યાં. હિંદુ સમાજ ધીમે ધીમે વિચારો અને રિવાજોને મુક્ત રીતે અદલોબદલો કરતા અને સારા પડોશી-સંબંધોમાં સાથે સાથે રહેતા સાંસ્કૃતિક અને સામાજિક સમૂહોનો સમવાય બન્યો.

ઈ. સ.ની પાંચમી સદીના આરંભમાં ફાહિયાને ગુપ્ત સમ્રાટોના શાસન નીચે ઉત્તર ભારતમાં પ્રવર્તતી સમૃદ્ધ સ્થિતિ વર્ણવી છે. ત્યારે જીવન સાદું હતું અને લોકો સુખી હતા. શ્રીમંતો પોતાનું દ્રવ્ય વિહારો, મંદિરો, પાઠશાળાઓ અને દવાખાનાં તેમજ ભિક્ષુકગૃહો જેવી પરમાર્થ-સંસ્થાઓ પાછળ ઉદારતાથી ખર્ચતા હતા. દેવદેવીઓની પૂજાની સાથે વિસ્તૃત સામાજિક ઉત્સવો ઊજવાતા અને વાદ્ય, નૃત્ય તેમજ ભોજન સાથેની વિધિઓ કરાતી, જેમાં દરેક જણ ભાગ લઈ શકતું. વસંતોત્સવ સહુથી મહત્વનો ગણાતો, જેમાં નરનારીઓ નિરંકુશપણે આનંદપ્રમોદ કરતાં. નાગરિકોના કામકાજનું નિયમન રાજ્યના કાનૂનોથી નહિ, પણ ‘ધર્મ’ તરીકે ઓળખાતા રિવાજગત નિયમનોથી થતું. ધર્મ એટલે સમાજના વિવિધ વિભાગોના સંવાદી કાર્ય-કારણ માટેની આચારસંહિતા. ધર્મશાસ્ત્રો અને સ્મૃતિઓ દરેક જ્ઞાતિ અને ધંધા માટે નિયમો કરતાં હતાં. નિયમો ચુસ્ત નહોતા ને નવા વિકાસોને અનુરૂપ થવા અવારનવાર સુધારાતા. કેટલીક વાર સ્મૃતિકારો અને બ્રાહ્મણવર્ગ તેમાં પોતાના વિચારો દાખલ કરતા અને પ્રતિબંધો તથા નિષેધો પણ ફરમાવતા.

સાતમી સદીમાં ભારતનો વ્યાપક પ્રવાસ કરનાર યુઅન-શ્વાંગે વિસ્તૃત વૃત્તાંત લખ્યો છે. તેમાં એણે ભારતીયોનાં લક્ષણો વિશે માર્મિક ઉલ્લેખો કર્યા છે; જેમ કે, કંઈક ચંચળ વૃત્તિના હોવા છતાં ભારતીયો પ્રામાણિક છે. તેઓ કદી છેતરપિંડી ને વચનભંગ કરતા નથી. તેઓ માને છે કે દુષ્કૃત્યોની સજા આ જીવનમાં ન થાય, તો તેનું ફળ પછી પણ ભોગવવું પડે છે.

આ સમયથી સામાજિક જીવન શાસ્ત્રોના નિયમો વચ્ચે વધુ ને વધુ નિયંત્રિત થતું ગયું. જ્ઞાતિઓ અને પેટાજ્ઞાતિઓ ચુસ્ત રીતે અલગ પડી. આંતર-જ્ઞાતિસંપર્ક ભોજન, લગ્ન, સ્પર્શ અને વિધિઓના સખત નિયમો વડે મર્યાદિત કે નિષિદ્ધ કરાયા. પછીની સદીઓમાં પોતાની મૌલિકતાને નષ્ટ કરતા જ્ઞાતિ-નિયમોની જડતા; અંત્યજોની અવહેલના; સ્ત્રીઓનું અવમૂલ્યન; ગણ, શ્રેણી અને સંઘ જેવાં સમવાયી મંડળોનું વિઘટન જેવાં કારણોને લઈને ભારતીય સમાજની અવનતિ થઈ. ભારતે બહારના જગત સાથેનો સ્ફૂર્તિદાયક સંપર્ક ગુમાવી દીધો ને પોતાના કોચલામાં ભરાઈ ગયું. અગિયારમી સદીના પ્રારંભમાં અલ્-બિરૂનીએ દેશની મુલાકાત લીધી ત્યારે એણે અવલોક્યું કે ભારતીયો વિદેશીઓ તરફ ઘૃણાભર્યો વર્તાવ રાખે છે અને પોતાના તત્વજ્ઞાનની વધારે પડતી મગરૂબીના કારણે વિદેશોમાં થતી બૌદ્ધિક પ્રગતિના મુખ્ય પ્રવાહોથી તેઓ વિખૂટા પડી ગયા છે.

ઈ. પૂ. 600થી ઈ. સ.  400 સુધીના લગભગ એક હજાર વર્ષના ગાળા દરમિયાન હિંદુ (ભાગવત, શૈવ, શાક્ત વગેરે પૌરાણિક), બૌદ્ધ અને જૈન ધર્મનું કલેવર બંધાયું. આ ગાળા દરમિયાન આર્યોનો વિસ્તાર પૂર્વમાં બંગાળ અને દક્ષિણે નર્મદા સુધી થઈ ચૂક્યો હતો. તેમના પ્રસારની સાથે વધુ ને વધુ સંખ્યામાં આર્યેતર પ્રજા આર્યસમાજમાં ભળતાં પરિસ્થિતિ બદલાતી જતી હતી. આર્યેતરોને આર્ય સમાજમાં ચોથા વર્ણ(શૂદ્ર)માં ગોઠવવામાં આવ્યા હતા ને એમને વેદાભ્યાસ તેમજ યજ્ઞાદિ ધાર્મિક અધિકારોથી વંચિત રાખવામાં આવ્યા હતા; જોકે આર્યેતર લોકો પોતાના દેવતાઓની તો પરંપરા અનુસાર પૂજા કરતા જ હતા. બીજી બાજુ સામાજિક અને ધાર્મિક ક્ષેત્રે સ્થપાયેલી બ્રાહ્મણોની જોહુકમીનો ક્ષત્રિયો દ્વારા વિરોધ થવા લાગ્યો હતો. આ પૃષ્ઠભૂમિમાં ભાગવત, જૈન અને બૌદ્ધ ધર્મોના પાયા નખાયા. ભાગવત સંપ્રદાય, પ્રાચીન બ્રાહ્મણ ધર્મનો અંગભૂત બની રહી, એમાં આર્યેતર તત્વોને ભેળવીને સુધારાનું વલણ ધરાવતો રહ્યો; જ્યારે જૈન અને બૌદ્ધ ધર્મ બ્રાહ્મણ ધર્મના વિરોધી તરીકે ઉદભવ્યા. શરૂઆતમાં બૌદ્ધ અને જૈન ધર્મોએ ભારતીય જીવન પર ભારે પ્રભાવ પાડ્યો. તેઓ પ્રગટ્યા એ વખતના જનસમાજમાં ગૃહસ્થો પોતપોતાનાં કૃષિ, વ્યવસાય, વેપાર વગેરે સાંસારિક ધંધાઓમાં પ્રવૃત્ત રહી અર્થોપાર્જન કરતા હતા. એમનાં પ્રત્યેક કુળમાં દેવતા, પોતપોતાનાં રીતરિવાજ અને પોતપોતાની પરંપરાઓ હતાં. એ સર્વની મર્યાદામાં રહીને ગૃહસ્થો પોતાના કુળધર્મ પાળતા હતા. તેઓ બ્રાહ્મણોનો આદર કરતા, તેમના ઉપદેશો સાંભળતા, તેમના દર્શાવ્યા પ્રમાણે કર્મકાંડોનું અનુષ્ઠાન કરતા ને એ રીતે ઇહલોક અને પરલોકનાં સુખ પ્રાપ્ત કરવાનો પ્રયત્ન કરતા હતા. બ્રાહ્મણો મૂળ સાંસારિક ધંધાઓથી અલગ રહી ધર્મચિંતનમાં સંલગ્ન રહેતા, પણ હવે એમનામાંના ઘણા ત્યાગ-તપસ્યામય જીવન છોડી ચૂક્યા હતા. આવી સ્થિતિમાં મહાવીર અને બુદ્ધે નૂતન ધાર્મિક સંપ્રદાયોની સ્થાપના કરી. એમણે ઈશ્વરના અસ્તિત્વના સિદ્ધાંતનું ખંડન કર્યું કે મૌન રહીને એને ટાળી દીધો ને મુક્તિ માટે કઠોર નૈતિક આચરણ કરી સ્વપ્રયત્નનો માર્ગ દર્શાવ્યો. એ બંને મહાપુરુષોનો ઉપદેશ પૂર્વ ભારતના પ્રદેશોમાં અનેક જાતિઓએ અપનાવ્યો. આ નવા ધર્મોનો પ્રસાર થતાં ધાર્મિક નેતૃત્વ બ્રાહ્મણોના હાથમાંથી શ્રમણો, મુનિઓ અને ભિક્ષુઓના હાથમાં આવ્યું. એમાં બધા વર્ણો અને બધી જાતિઓના લોકોનો સમાવેશ હતો. વળી આ નવી શ્રેણી સંગઠિત હતી ને ઘરગૃહસ્થી છોડી તપસ્યાનું જીવન વિતાવી મનુષ્યમાત્રનું કલ્યાણ સાધવામાં રત હતી. એમના આ ગુણોને કારણે સમાજમાં એમને ભારે પ્રતિષ્ઠા મળી. પ્રજા પણ એમનો ઉપદેશ સાંભળવા અને તદનુસાર જીવન વ્યતીત કરવા તત્પર બની. આ નવા ધર્મોના પ્રભાવથી યજ્ઞો અને કર્મકાંડોનું જોર ઘટી ગયું. એને લઈને યજ્ઞમાં પશુબલિ આપવાની પ્રથા નામશેષ થઈ.

બ્રાહ્મણ ધર્મની પ્રતિક્રિયા રૂપે ઉદય પામેલા જૈન અને બૌદ્ધ ધર્મોને લોકપ્રિયતા મળતાં બ્રાહ્મણ ધર્મના નેતાઓને પણ આત્મનિરીક્ષણ કરવાની ફરજ પડી. એમણે ઉદારતાવાદી ર્દષ્ટિકોણ અપનાવ્યો અને અહિંસાનું મહત્વ સ્વીકાર્યું. કર્મકાંડોનું સ્થાન ભક્તિભાવના અને મૂર્તિપૂજાએ લીધું. જે વખતે પૂર્વમાં બુદ્ધ અને મહાવીરે પ્રબોધેલા ધર્મનો પ્રચાર થતો હતો તે વખતે પશ્ચિમ ભારતમાં સાત્વત જાતિ પાસે આદિ કાલમાં કૃષ્ણ-વાસુદેવે પ્રબોધેલો ‘એકાંતિક ધર્મ’ હતો. તેમાં તેણે પરમેશ્વરના વિચારને માન્યતા આપી મુક્તિ માટે ભક્તિમાર્ગ અપનાવ્યો હતો. આ અરસા(ઈ. પૂ. ચોથી–ત્રીજી સદી)માં કોઈ પરમ વાસુદેવ ભક્ત આચાર્યે મૂળ ઉપદેશને અદ્યતન ભગવદગીતાનું સ્વરૂપ આપ્યું ને તેમાં તત્કાલીન પ્રચલિત બધા મત-માર્ગોનો સમન્વય સાધી સર્વજનસુલભ ધર્મ પ્રબોધ્યો. આ ગીતાનો ઉપદેશ ભાગવત ધર્મના પાયારૂપ બની રહ્યો અને ભારતીય સંસ્કારજીવનમાં પ્રભાવક પણ થયો.

ભાગવત સંપ્રદાયે સુધારાવાદી પ્રક્રિયામાં મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો. બૌદ્ધોએ જીવનની ઉન્નતિ માટે મહાત્મા બુદ્ધને લોકો સમક્ષ આદર્શ રૂપે રજૂ કર્યા, તો ભાગવત સંપ્રદાયે કૃષ્ણ અને રામને આદર્શ પૂર્ણપુરુષ તરીકે રજૂ કર્યા. એક બાજુ, બૌદ્ધો ચૈત્યો બાંધી બુદ્ધની પ્રતિમાઓ સ્થાપી પૂજા કરતા થયા, તો બીજી બાજુ પૌરાણિકો પણ વાસુદેવ, શિવ, સ્કંદ વગેરેની પ્રતિમાઓ બનાવી મંદિરોમાં તેમની પ્રતિષ્ઠા કરવા લાગ્યા.

ગુપ્તકાલમાં બ્રાહ્મણ ધર્મની જાગૃતિનું મોજું ભારતભરમાં ફરી વળ્યું. વર્તમાન સમયમાં જોવા મળતું હિંદુ ધર્મનું સ્વરૂપ ઘણે અંશે આ કાલમાં ઘડાયું. બ્રાહ્મણ, બૌદ્ધ અને જૈન – ત્રણેય ધર્મોમાં મૂર્તિપૂજાનો પ્રચાર વ્યાપક બન્યો. વળી આ ત્રણેય ધર્મોમાં પોત-પોતાના ધર્મ-સંપ્રદાયોને દાર્શનિક ભૂમિકા પૂરી પાડવાનો પ્રબળ પુરુષાર્થ પણ થતો રહ્યો. ભાગવત સંપ્રદાયના પ્રાણરૂપ બનેલા શ્રીમદભાગવત પુરાણની રચના દક્ષિણ ભારતમાં સંભવત: આઠમી સદીમાં થઈ હતી. બ્રાહ્મણ ધર્મને સુઢ પાયા પર સ્થાપવાનું કાર્ય પણ આઠમી સદીના અંતભાગમાં દાક્ષિણાત્ય આચાર્ય શંકરે પાર પાડ્યું.

શંકરાચાર્યે હિંદુ ધર્મનો પ્રાચીન શાસ્ત્રોમાંથી મહત્વનાં તત્વો શોધીને એમનો ઉપદેશ કર્યો. તે સાથે તેમણે સાધારણજનસમાજને પણ લક્ષમાં રાખ્યો. તત્કાલીન સમાજમાં જૂના યજ્ઞોનું સ્થાન મૂર્તિપૂજાએ લીધું હતું ને આમજનતામાં એનો વ્યાપક ફેલાવો હતો. સૂર્ય, ભૈરવ, શક્તિ તથા ગણપતિની પૂજાના સ્વતંત્ર મતસંપ્રદાયો પણ પ્રવર્ત્યા હતા. શંકરાચાર્યે જુદા જુદા દેવો વચ્ચે સમન્વય સાધી શિવ, વિષ્ણુ, સૂર્ય, અંબિકા અને ગણેશ – એ પાંચેય દેવોની પૂજાને માન્યતા આપી. તેમણે સર્વ દેવોને સમાન ગણાવ્યા. એ પાંચેય જુદા જુદા દેવો નથી, પણ એક જ દેવ ભારતના જુદા જુદા ભાગોમાં પાંચ જુદા જુદા સ્વરૂપે ઉપાસાય છે ને ઉપાસક પોતાની ઇચ્છા અનુસાર તેમની ઉપાસના કરે છે એમ સમજાવ્યું. પંચાયતન પૂજા કરનાર લોકો ‘સ્માર્ત’ કહેવાયા. પંચાયતન પૂજાનો પ્રસાર થતાં હિંદુ મંદિરોમાં અનેક દેવતાઓની મૂર્તિઓની પ્રતિષ્ઠા થવા લાગી. શંકરે કાયમી ધર્મવ્યવસ્થા ગોઠવવા ભારતના ચાર ખૂણે ચાર અદ્વૈત પીઠો સ્થાપી અને અંત:કરણથી સમાજ-સેવા કરે ને પ્રાણીમાત્રના હિતમાં તત્પર રહે એવા સંન્યાસીઓ તૈયાર કર્યા. તેમણે બ્રાહ્મણ ધર્મ-સંપ્રદાયો વચ્ચેના સંઘર્ષો ટાળવા દરેકનાં ધ્વજ-નિશાન પણ નક્કી કરી આપ્યાં.

સમય જતાં રાજપૂતકાલમાં ધર્મોપાસનામાં આડંબરો અને તાંત્રિક પદ્ધતિઓનું પ્રાબલ્ય વધ્યું.

મધ્યકાલમાં ભારતમાં રાજ્યસત્તા પ્રવર્તાવવા પ્રવેશેલા તુર્કો, અફઘાનો અને તેમની પછી આવેલા મુઘલોએ અહીં પોતાનાં રાજ્યો જમાવ્યાં. તેઓ અહીં કાયમને માટે વસી ગયા. ભારતના લગભગ બધા જ ભાગોમાં તેમની હકૂમત પ્રસરી. આ બધા લોકો તદ્દન ભિન્ન પ્રકારની સંસ્કૃતિ ધરાવવાને કારણે ભારતીય સમાજમાં ભળી શક્યા નહિ. પરિણામે ભારતીય સમાજ હિંદુ અને મુસ્લિમ – એવા બે વિભાગોમાં વહેંચાઈ ગયો.

મુસલમાનોનાં આક્રમણ અને રાજ્યસ્થાપના પૂર્વે હિંદુ સમાજ અને સંસ્કૃતિમાં જીર્ણતા અને દુર્બળતા આવી હતી. તેનો સાંસ્કૃતિક ઉન્નતિનો પ્રવાહ મંદ પડી ગયો હતો. એવે સમયે ઇસ્લામી આક્રમણ થતાં પુરાતન પરંપરા અને નિયમોને આધારે હિંદુ સમાજે સ્વબચાવ માટે ભારે પ્રયત્ન કર્યો. આ માટે જ્ઞાતિ-વ્યવસ્થા ર્દઢ કરી દેવામાં આવી અને ખાનપાન તેમજ લગ્નને લગતાં નિયંત્રણો પણ કડક કરી દેવામાં આવ્યાં. હિંદુ જ્ઞાતિઓમાં અનેક શાખા-ઉપશાખાઓ પડી ગઈ અને તેમની વચ્ચે ઊંચ-નીચનો ભાવ બદ્ધમૂળ થઈ ગયો. બ્રાહ્મણોને રાજ્યાશ્રય મળતો બંધ થયો અને મુસલમાનોના ધાર્મિક ઝનૂનનો આઘાત તેમને સવિશેષ સહન કરવો પડ્યો. પરિણામે ઘણા બ્રાહ્મણો સ્થાનાંતર કરીને દક્ષિણ ભારતમાં જઈ વસ્યા. ક્ષત્રિયોમાં 36 કુળો સ્પષ્ટ થયાં. ઇસ્લામી સંસ્કૃતિની અસર નીચે તેઓ શાસક વર્ગના મુસલમાનોની ભાષા અને રહેણીકરણી ગ્રહણ કરવા લાગ્યા. હિંદુ સમાજમાં બાળલગ્નો પ્રચલિત થયાં. ઇસ્લામી સંસ્કૃતિની અસર નીચે ઉચ્ચ વર્ગનાં હિંદુ કુટુંબોમાં બહુપત્ની લગ્નપ્રથાનું પ્રમાણ વધ્યું, સતીપ્રથાનું જોર પણ વધ્યું. શિક્ષણનો અભાવ, કૌટુંબિક ત્રાસ, અપમાન અને કઠોર સામાજિક બંધનોને કારણે સ્ત્રીનો સામાજિક દરજ્જો ઘણો ઊતરી ગયો.

ભારતમાં આ સમયે ઘણા મુસલમાનો આવી વસ્યા હતા. તેઓ અહીંના સમાજમાં ભળી ન શકતાં વિદેશી જેવા રહ્યા. તેમનામાં રાજકીય અને ધાર્મિક અભિમાન વિશેષ હતું. ઇસ્લામ અંગીકાર કરનારા હિંદુઓને તેઓ આવકારતા, પરંતુ તેઓ આવા નવા બનેલા ભારતીય મુસલમાનો સાથે સમતાભર્યો વ્યવહાર કરી શકતા નહિ. આમ મુસ્લિમ સમાજમાં વિદેશી અને દેશી મુસલમાનોના ભેદ પ્રવર્તતા હતા. તેમનામાં રીત-રિવાજ, ભાષા વગેરે બાબતોમાં પણ ભેદ પ્રવર્તતો હતો. લગ્નસંબંધો પણ ઘણું કરીને તેઓ પોતાના સમૂહમાં રાખતા. મુસ્લિમ સમાજમાં સ્ત્રીઓનું સ્થાન ઊતરતું હતું. કડક પડદાપ્રથા, બહુપત્નીપ્રથા વગેરેનો પ્રચાર હતો. સ્ત્રીશિક્ષણનો પ્રબંધ માત્ર કુલિન પરિવારોમાં થતો હતો.

મુઘલકાલમાં ખાનપાન અને મનોરંજન એકંદરે પૂર્વકાલની જેમ ચાલુ હતાં. લિજ્જતદાર મુઘલાઈ ખાણું આ વખતે પ્રચલિત થયું, જે આજદિન સુધી પ્રસિદ્ધ છે. ઉચ્ચ વર્ગના લોકો ‘મધુમેવા પકવાન, મીઠાઈ’ આરોગતા, વસ્ત્રોમાં ફૅશનપરસ્ત, 37 પ્રકારનાં આભૂષણોથી સુશોભિત અને ચોપાટ, શિકાર, પતંગ, ગંજીફા, સાઠમારી, કબૂતર ઉડાડવાં વગેરેમાં આનંદપ્રમોદ પ્રાપ્ત કરનારા હતા. હિંદુઓ અને મુસલમાનો વચ્ચે વિકસતી સમન્વય-ભાવના એ મુઘલકાલના સામાજિક જીવનનું તરી આવતું લક્ષણ હતું. અકબરની ઉદાર નીતિએ બંને કોમોને નિકટ આવવાનો માર્ગ મોકળો કરી આપ્યો. તેનાં રાજપૂત રાજકન્યાઓ સાથેનાં લગ્નોથી રાજમહેલોમાં હિંદુ રીત-રિવાજો પ્રવેશ પામ્યા. હિંદુ નાગરિકો મોહરમના તાજિયાના જુલુસમાં છૂટથી ભાગ લેતા, જ્યારે હિંદુ તહેવારોમાં પણ ઉચ્ચ દરજ્જાના મુસ્લિમો ભાગ લેતા થયા હતા. મુઘલ અદબ અને શિષ્ટાચાર-પદ્ધતિનો હિંદુ રાજાઓ, સામંતો અને ઉચ્ચ અધિકારીઓ પર પ્રભાવ પડ્યો.

લિંગરાજમંદિર, ભુવનેશ્વર

મધ્યકાલમાં ઇસ્લામનો પ્રસાર વધવા છતાં હિંદુ ધર્મ મુખ્ય સ્થાને રહ્યો. એમાં શૈવ, વૈષ્ણવ, શાક્ત, નાથ વગેરે મુખ્ય સંપ્રદાયો અને તેમના અનેક પંથોનો પ્રચાર રહ્યો. શિવની પૂજા આખા દેશમાં પ્રચલિત હતી. શૈવ ધર્મના પાશુપત, વીર શૈવ, કાપાલિક અને કાલમુખ એ ચાર સંપ્રદાયો ઓછેવત્તે અંશે પ્રચારમાં હતા. દક્ષિણ ભારતમાં નાયનમાર ભક્તોએ રચેલાં ભક્તિપદોનો ત્યાંના શિવભક્તો પર વ્યાપક પ્રભાવ પડ્યો હતો. વૈષ્ણવ સંપ્રદાય આ વખતે ચાલેલા ભક્તિ-આંદોલનને કારણે દેશમાં ગામેગામ અને ખૂણે ખૂણે પ્રસરી ગયો. આ આંદોલન સમાજના ભદ્ર અને આમવર્ગ બંનેને સ્પર્શ્યું હતું. દક્ષિણના આળવાર સંતોએ પાડેલી ભક્તિની કેડીને રામાનુજાચાર્ય, નિમ્બાર્કાચાર્ય, મધ્વાચાર્ય, વલ્લભાચાર્ય અને ચૈતન્ય મહાપ્રભુએ ભારતવ્યાપી ધોરી માર્ગમાં ફેરવી દીધી. તેમણે શાસ્ત્રો રચીને ભક્તિને શાસ્ત્રીય આધાર આપ્યો; તો બીજી બાજુ સંતો અને ભક્તોએ આળવારોની જેમ લોકભાષામાં સરળ પદો દ્વારા ભક્તિને સાધારણજનસમાજમાં ઘેર ઘેર પહોંચાડી દીધી. ઉત્તર ભારતમાં રામાનંદ, કબીર, રૈદાસ, નાનક, દાદૂ; મહારાષ્ટ્રમાં જ્ઞાનેશ્વર, નામદેવ, તુકારામ અને રામદાસ; ગુજરાતમાં નરસિંહ મહેતા; બંગાળમાં સહજિયા; ઓરિસામાં પંચસખા અને આસામમાં શંકરદેવ જેવા ભક્તો-સંતોએ ભક્તિ-આંદોલનનો વ્યાપક ફેલાવો કર્યો. આ આંદોલનનું મુખ્ય લક્ષણ એ હતું કે તેના પુરસ્કર્તાઓએ વર્ણ, જ્ઞાતિ, કોમ, લિંગ, ધર્મ વગેરેને નામે પડેલા ભેદભાવ પર ઉગ્ર પ્રહારો કરી જીવમાત્રની એકતા પર ભાર મૂક્યો હતો. રામાનંદે પ્રચલિત કરેલ સૂત્ર – ‘જાતિપાંતિ પૂછે નહિ કોઈ, હરિકો ભજે સો હરિકા હોઈ’ – સર્વત્ર ગુંજતું થયું હતું. શરૂઆતમાં નિર્ગુણમાર્ગી જ્ઞાનાશ્રયી ભક્તિધારા પ્રબળ રહી, ઉત્તરકાલમાં સગુણ ભક્તિધારાનો પ્રભાવ વધી ગયો. એમાં કૃષ્ણભક્તિ અને રામભક્તિની ધારાઓના બે ફાંટા થયા. કૃષ્ણભક્તિધારાનો વ્યાપક ફેલાવો ઉત્તર ભારતમાં વલ્લભાચાર્ય અને તેમના પુત્ર વિઠ્ઠલનાથે કર્યો. ચૈતન્ય મહાપ્રભુ અને તેમના શિષ્યોએ પ્રવર્તાવેલ કૃષ્ણભક્તિ-આંદોલન અને મહાત્મા હિતહરિવંશે સ્થાપેલા રાધાવલ્લભ સંપ્રદાયથી પણ કૃષ્ણભક્તિ અને વ્રજવૃંદાવનનો મહિમા વધ્યો. રામભક્તિધારામાં થયેલા ગોસ્વામી તુલસીદાસજીએ પોતાના ‘રામચરિતમાનસ’ દ્વારા સનાતન હિંદુ ધર્મનો ઉપદેશ આપી હિંદુ ધર્મ અને સમાજની મહત્વની સેવા કરી. આ કાલના છેવટના ભાગમાં થયેલા સ્વામી સહજાનંદે સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય સ્થાપી તેના દ્વારા આરંભેલી સમાજસુધારણા અને ચારિત્ર્યઘડતરની પ્રવૃત્તિઓ આજદિન સુધી ચાલુ છે.

મધ્યકાલમાં બૌદ્ધ ધર્મનો અસ્ત થયો અને મોટાભાગના બૌદ્ધો વૈષ્ણવ ધર્મમાં ભળી ગયા. જૈન ધર્મ ગુજરાત, રાજપૂતાના, માળવા અને મહારાષ્ટ્રમાં પ્રચલિત હતો. ગિરનાર, શત્રુંજય, આબુ, ભદ્રેશ્વર, રાણકપુર, ચિત્તોડ વગેરે તીર્થોમાં ભવ્ય જિનાલયો બંધાયાં કે જીર્ણોદ્ધાર પામ્યાં. સોળમી સદીમાં શ્વેતાંબર સંપ્રદાયમાં દેરાવાસી અને સ્થાનકવાસી – એવા બે પંથ પડ્યા. મુઘલકાલ દરમિયાન હીરવિજયસૂરિ, વિજયસેનસૂરિ અને વિજયદેવસૂરિ જેવા પ્રકાંડ આચાર્યોએ શ્વેતાંબર સંપ્રદાયની પ્રભાવના ઉત્તર ભારતમાં છેક પંજાબ સુધી વિસ્તારી.

દિલ્હીમાં મુસલમાનોનું રાજ્ય સ્થપાયા પછી અને તેરમી સદીના અંતમાં અલાઉદ્દીન ખલજીના પ્રયત્નોથી તેનો ભારત વ્યાપી વિસ્તાર થતાં ઇસ્લામના પ્રચાર-પ્રસારને ભારે વેગ મળ્યો. તેના સુન્ની, શિયા અને સૂફી – ત્રણેય પંથોનો ફેલાવો થવા લાગ્યો. સુન્ની પંથ કુરાન અને શરિયતને ચુસ્તપણે વળગી રહીને ઉલેમાઓની દોરવણી નીચે ચાલતો મુખ્ય સંપ્રદાય હતો. શિયા પંથનો ઇસ્માઇલિયા ફિરકાના નિઝારી (ખોજા) અને મુસ્તાલી (વૉરા) પંથોનો કાશ્મીરથી માંડીને ગુજરાત સુધીના પ્રદેશોમાં વિશેષ ફેલાવો થયો. ખોજા પંથમાં આવનાર હિંદુઓને પોતાનાં રીત-રિવાજ, રહેણીકરણી તથા માનતાઓ યથાવત્ રાખવાની છૂટ અપાઈ હતી. સૂફી સંપ્રદાય ભારતમાં આવ્યા પછી તેનો ભારતમાં અદ્વૈતવાદ અને ભક્તિમાર્ગ સાથે સંપર્ક થતાં તેનું ભારતીય સ્વરૂપ પાંગર્યું. તેના વિકાસમાં અજમેરના ખ્વાજા મુઇનુદ્દીન ચિશ્તી, બાબા ફરીદ, શેખ નિઝામ ઓલિયા, શેખ સિરાજુદ્દીન ઉસ્માની, શેખ બુરહાનુદ્દીન ગરીબ, શેખ સૈયદહુસેન, શેખ નાસિરુદ્દીન ચિરાગ દહેલવી જેવા સંતોનું પ્રદાન મહત્વનું છે. અકબરે બધા પ્રચલિત ધર્મોમાંથી પોતાને ઉત્તમ જણાયા તે અંશો લઈ ‘દીન-એ-ઇલાહી’ (ઈશ્વરીય ધર્મ) સ્થાપ્યો, પરંતુ તે લોકપ્રિય થયો નહિ અને અકબરના અવસાન સાથે તે પણ લુપ્ત થયો. ગુરુ નાનકદેવે સ્થાપેલા શીખ ધર્મનો તેમની પછી થયેલ નવ ગુરુઓએ વિકાસ કર્યો. પાંચમા ગુરુ અર્જુનદેવની જહાંગીરે કતલ કરાવતાં શીખો લડાયક બન્યા. નવમા ગુરુ તેગબહાદુરનો ઔરંગઝેબે શિરચ્છેદ કરાવેલો. દશમા ગુરુ ગોવિંદસિંહે ઔરંગઝેબની ધાર્મિક કટ્ટરતા અને શીખોને થયેલા અન્યાય સામે તેમને સંગઠિત કર્યા. તેમને પાંચ કક્કા (કેશ, કાંસકી, કડું, કચ્છ અને કિરપાણ) ધારણ કરાવી ‘સિંહ’ બનાવ્યા. તેમના અવસાન (ઈ. સ. 1708) પછી ગુરુગાદી પર શ્રી ગ્રંથસાહેબની સ્થાપના કરવામાં આવી. પશ્ચિમ ભારતમાં પારસીઓ શાંતિપૂર્વક પોતાનો જરથોસ્તી ધર્મ પાળતા રહ્યા.

ખ્રિસ્તી ધર્મનો પ્રસાર મુખ્યત્વે મધ્યકાલમાં થયો. ફિરંગી મિશનરીઓએ ધર્મપ્રચાર માટે હિંદુઓ અને મુસલમાનો પર અત્યાચારો કર્યા અને એમાં તેમને થોડી સફળતા પણ મળી, પણ આથી તેઓ ઘણા બદનામ થયા. અકબર અને જહાંગીરના સમયમાં મદુરા (ઇટાલિયન) મિશનના જેસુઇટ પાદરીઓએ ઉત્તર ભારતમાં આ ધર્મનો સારો ફેલાવો કર્યો. તેઓએ પોતાના ધર્મને અકબંધ રાખીને બાકીની બધી બાબતોમાં ભારતીય જીવનશૈલી અપનાવી લીધી હોવાથી તેમનો ભારે પ્રભાવ પડેલો.

અર્વાચીનકાલના પ્રારંભ વખતે અર્થાત્ અઢારમી સદી દરમિયાન ભારતીય સમાજની સ્થિતિ શોચનીય હતી. જ્ઞાતિપ્રથાનું જટિલ સ્વરૂપ પૂર્ણપણે વિકસ્યું હતું. દરેક વર્ણમાં સેંકડો જ્ઞાતિઓ અને પેટાજ્ઞાતિઓ હતી. જ્ઞાતિઓ જ્ઞાતિઓ વચ્ચે ખાન-પાન કે લગ્નના સંબંધો સંભવિત નહોતા. જ્ઞાતિબંધનો ચુસ્ત હતાં. જ્ઞાતિ-પંચાયતની જોહુકમી પ્રવર્તતી હતી. દલિતોની સ્થિતિ દયાજનક હતી. તેઓ વિદ્યાપ્રાપ્તિ, દેવદર્શન કે ધાર્મિક ગ્રંથોના પઠન-પાઠનથી વંચિત હતા. અસ્પૃશ્યો તરીકે તેમની સાથે અમાનુષી વ્યવહાર રખાતો હતો. બાળલગ્ન-પ્રથા સમાજમાં વ્યાપકપણે પ્રચલિત હતી. હિંદુઓમાં દસ વર્ષથી પણ નાની વયમાં કન્યાનાં લગ્ન કરી નાખવામાં આવતાં હતાં. બે-ત્રણ વર્ષમાં છોકરી બાળકની મા બની જતી અને ધીમે ધીમે તેનું યૌવન નષ્ટ થઈ જતું. 18 વર્ષે તો તેની સુંદરતા કરમાઈ જતી હતી. બાળમરણનું પ્રમાણ વધારે હતું. બાળલગ્નોને પરિણામે નાની ઉંમરે ઘણી સ્ત્રીઓ વિધવા બનતી હતી. વિધવા-પુનર્લગ્નની પ્રથા પ્રચલિત નહોતી, તેથી વિધવાઓનું જીવન ઝેર જેવું બની જતું હતું. પડદા-પ્રથા ઉત્તર ભારતમાં મુસ્લિમ અને હિંદુ સ્ત્રીઓમાં પ્રચલિત હતી. દક્ષિણ ભારતમાં આ પ્રથાનું પાલન ચુસ્ત નહોતું. સતીપ્રથા કેવળ ઉચ્ચ પરિવારોમાં પ્રચલિત હતી. બંગાળમાં તેનું પ્રમાણ વિશેષ હતું. દક્ષિણમાં ખાસ કરીને ચેન્નાઈ અને ઓરિસાનાં ઘણાં મંદિરો સાથે દેવદાસી-પ્રથા સંકળાયેલી હતી. આ કાળમાં પણ પુત્ર-જન્મ હર્ષદાયક અને પુત્રીજન્મ શોકદાયક ગણાતો હતો. રાજપૂતોમાં કેટલેક સ્થળે દીકરીને દૂધ પીતી કરવાનો રિવાજ હતો. શ્રીમંત પરિવારોમાં પુત્રકામના અને ભોગવિલાસાર્થે અનેકપત્ની-પ્રથા પ્રચલિત હતી. સંયુક્ત કુટુંબપ્રથા પ્રચલિત હતી અને એમાં સ્ત્રીઓનું સ્થાન ઘણું નિકૃષ્ટ હતું. સ્ત્રી પાસે સાસુ-સસરાની સેવા કરવી, કુટુંબના સભ્યોને પ્રસન્ન રાખવા અને પુત્રવતી થવું – એ ત્રણ બાબતોની ખાસ અપેક્ષા રખાતી હતી. સમાજમાં સ્ત્રી-શિક્ષણનું કોઈ મહત્વ નહોતું. છોકરી ‘પારકા ઘરની વસ્તી’ ગણાતી હોવાથી તેના ઉત્કર્ષ પર કોઈ વિશેષ ધ્યાન અપાતું નહોતું.

અઢારમી સદીમાં પ્રવર્તેલા દેશવ્યાપી અરાજકતાના વાતાવરણમાં હિંદુ-મુસ્લિમ એકતા અને બંને ધર્મો વચ્ચે સમન્વય સાધવાનું કેટલુંક મહત્વનું કામ થયું. આ સદીના આરંભમાં જજિયા વેરો રદ થયો અને ધાર્મિક અત્યાચારોનો લગભગ અંત આવી ગયો. આથી હિંદુઓ અને મુસલમાનો સ્વાભાવિક રીતે નિકટના સંપર્કમાં આવતા થયા. તેમની વચ્ચેના ધાર્મિક મતભેદ ઘટતા જતા હતા, પરંતુ બીજી બાજુ તેમનામાં અનેક પંથો પડી જતાં આંતરિક મતભેદો અને કલહો વધી રહ્યા હતા. હિંદુ ધર્મમાં વૈષ્ણવ અને શૈવ ધર્મો અગાઉની જેમ દેશના બધા જ ભાગોમાં પ્રચલિત હતા. ગામેગામ ઇષ્ટદેવનાં મંદિરો બંધાતાં હતાં. બધા જ પંથોના લોકો પોતાની ધર્મપીઠો સ્થાપીને પોતાના પંથનો પ્રચાર કરવામાં મગ્ન હતા. નવા સંપ્રદાયો પણ સ્થપાતા હતા. રાજસ્થાન, ગુજરાત અને ઉત્તરપ્રદેશમાં કેટલાક વિસ્તારોમાં જૈન ધર્મ વિશેષ પળાતો હતો. રાજસ્થાનમાં શ્વેતાંબર સ્થાનકવાસીઓમાં આ સમયે તેરાપંથ જેવો ક્રાંતિકારી પંથ પ્રગટ્યો. ખ્રિસ્તી ધર્મના પ્રચારમાં મિશનરીઓને ખુલ્લો ટેકો આપવામાં શરૂઆતમાં કંપની સરકાર અચકાતી હતી; છતાં ઇંગ્લૅન્ડથી આવેલા મિશનરીઓ ધર્મપ્રચાર માટે પૂરા પ્રયત્નો કરતા હતા. કૉલકાતા પાસેનું સિરામપુર ખ્રિસ્તી ધર્મપ્રચારનું કેન્દ્ર બન્યું. બાઇબલના ભારતીય ભાષાઓમાં અનુવાદ થયા. મિશનરી શાળાઓ સ્થપાઈ. ચેન્નાઈ અને બંગાળમાં ખ્રિસ્તી ધર્મના પ્રચારે જોર પકડ્યું. દલિત વર્ગના લોકો તેમજ અંગ્રેજો પાસેથી લાભ મેળવવાની ગણતરી કરનારા કેટલાક લોકોએ ખ્રિસ્તી ધર્મ અપનાવ્યો. આની સાથોસાથ એક એવા વર્ગનો પણ ઉદય થવા લાગ્યો કે જે પશ્ચિમી સભ્યતાને રંગે રંગાઈ, ત્યાંની સભ્યતા અને સમાજને આદર્શ માની ભારતીય સમાજ અને ધર્મને ઘૃણાની ર્દષ્ટિએ જોવા લાગ્યો.

આવી સ્થિતિમાં ઓગણીસમી સદીમાં અંગ્રેજી શિક્ષણ પામેલા અધિકાંશ નવશિક્ષિતોએ પશ્ચિમી સભ્યતાની સારી બાબતોને ભારતમાં લાવવાનો પુરુષાર્થ કર્યો. ભારતીય સમાજની આંતરિક તાકાતથી તેઓ પૂરેપૂરા વાકેફ હતા. આથી તેની ઉપરના રૂઢિઓ અને અંધવિશ્ર્વાસોના કોચલાને તોડી તેને જાગ્રત કરી તેની આંતરિક શક્તિને પ્રગટ કરવા માટે તેમણે સુધારણા-આંદોલન ઉપાડ્યું. ભારતીય સમાજ મુખ્યત્વે હિંદુ ધર્મ પર આધારિત હોવાથી ધર્મ અને સમાજ – બંને ક્ષેત્રે સુધારણાનું કાર્ય અનિવાર્ય બન્યું. રાજા રામમોહન રૉય, કેશવચંદ્ર સેન, મહાદેવ ગોવિંદ રાનડે, સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતી, સ્વામી વિવેકાનંદ વગેરે આ આંદોલનના પ્રણેતા હતા. તેમણે ધર્મ અને સમાજની સુધારણા માટે બ્રહ્મોસમાજ, પ્રાર્થનાસમાજ, આર્યસમાજ અને રામકૃષ્ણમિશન જેવી સંસ્થાઓ સ્થાપી. આ સંસ્થાઓ તેમજ ઇન્ડિયન નૅશનલ સોશ્યલ કૉન્ફરન્સ, ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસ મિશન, સર્વન્ટ્સ ઑલ ઇન્ડિયા સોસાયટી જેવી સંસ્થાઓની પ્રવૃત્તિઓ અને તેમના પ્રભાવથી અને આઝાદી પછી ભારતીય બંધારણમાં કરેલ જોગવાઈઓ અને ત્યારબાદ ભારતીય સંસદે પસાર કરેલા ખરડાઓ દ્વારા સામાજિક સુધારણાક્ષેત્રે અપૂર્વ કામગીરી થઈ. ગાંધીજી અને બીજા રાષ્ટ્રીય નેતાઓએ કરેલી રચનાત્મક પ્રવૃત્તિઓથી પણ સુધારણા-પ્રવૃત્તિને ભારે વેગ મળ્યો. આ બધાંને પરિણામે ભારતીય સમાજના લોખંડી માળખા જેવી જ્ઞાતિપ્રથાને ભારે ધક્કો પહોંચ્યો. ખાન-પાન અને લગ્ન અંગેના નિષેધો નાશ પામ્યા. જ્ઞાતિપંચોની સત્તાને કાયદા દ્વારા નાબૂદ કરવામાં આવી. હવે કેળવણી પામેલા વર્ગોમાં અને શહેરોમાં જ્ઞાતિનાં બંધનો લગભગ તૂટી ગયાં છે; જ્યારે ગ્રામીણ જનતામાં હજી પણ તે વત્તેઓછે અંશે વરતાય છે. સ્વતંત્ર ભારતના બંધારણમાં અસ્પૃશ્યતાની બંધી ફરમાવવામાં આવી છે અને તેમાં અનુસૂચિત જ્ઞાતિઓ અને જનજાતિઓને ખાસ રક્ષણ અપાયું છે અને તે મુજબ કેન્દ્રીય સંસદ અને રાજ્યોની ધારાસભાઓમાં અનામત બેઠકો તેમજ સરકારી નોકરીઓમાં અનામતની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

દાસપ્રથા, દેવદાસી, સતી અને દૂધ પીતીના રિવાજ નાબૂદ થયા છે. સ્ત્રીઓને કાયદાથી સમાનતાનો હક્ક પ્રાપ્ત થયો છે અને સ્ત્રીશિક્ષણમાં વૃદ્ધિ તેમજ નારીઉત્કર્ષની યોજનાઓથી જાગૃતિ આવી છે. ફરજિયાત એકપત્નીત્વ, વિધવાને પુનર્લગ્નની છૂટ, બાળલગ્નો પર પ્રતિબંધ વગેરેને કારણે સમાજનાં અનેક દૂષણો નાશ પામ્યાં છે. પુખ્ત વયે લગ્નો કરવાં અને કેળવણી પામેલા વર્ગમાં ઊંચી ગયેલી લગ્નવય-મર્યાદા પણ ઉલ્લેખનીય છે. આ બધા સુધારાઓની કૌટુંબિક જીવન પર ભારે અસર પડી છે. સંયુક્ત કુટુંબપ્રથા તૂટી રહી છે અને તેનું સ્થાન વિભક્ત કુટુંબપ્રથાએ લીધું છે.

ઓગણીસમી સદીની નવજાગૃતિ અને ધર્મસુધારણાની ચળવળ અને વીસમી સદીમાં શિક્ષણનો ફેલાવો, ભારતીય બંધારણમાં સ્વીકારાયેલ બિનસાંપ્રદાયિકતાનો સિદ્ધાંત અને સમૂહ-માધ્યમોના ફેલાવાને લીધે અર્વાચીન કાલમાં હિંદુ, મુસ્લિમ, જૈન, શીખ, ખ્રિસ્તી, જરથોસ્તી, બહાઈ, નિયો-બુદ્ધિઝમ વગેરે ધર્મો અને તેમનામાં પ્રવર્તતા સંપ્રદાયો પોતપોતાના સિદ્ધાંતો અને પદ્ધતિઓને અનુસરીને ધર્માચરણ કરે છે. બધા ધર્મ-સંપ્રદાયો દેશ-વિદેશમાં મંદિરાદિ ઉપાસનાસ્થાનો સ્થાપવાની સાથોસાથ ધર્મપ્રચાર અને સમાજસેવાની પ્રવૃત્તિઓ પણ કરે છે. આમાં સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયની સિદ્ધિઓેએ વિશિષ્ટ ભાત પાડી છે. તીર્થાટન સરળ અને સગવડભર્યું બન્યું હોઈ તેનો પ્રચાર વધ્યો છે. ધાર્મિક ઉત્સવો અને પર્વો ઊજવાય છે; પરંતુ તેમાં સમૂહ-માધ્યમોના પ્રભાવથી અનેક નવાં તત્વો ભળ્યાં છે.

પ્રવીણચંદ્ર પરીખ

શિક્ષણ

પ્રાચીન સમયમાં ભારત શૈક્ષણિક અને સાંસ્કૃતિક બાબતોમાં મહત્વનું સ્થાન ધરાવતું હતું. તક્ષશિલા અને નાલંદાની પ્રાચીન વિદ્યાપીઠો દુનિયાભરમાં જાણીતી હતી. વિદેશી અને વિધર્મી દખલોને કારણે તેમાં ઓટ આવી. આજે વિકસિત દેશોની સરખામણીએ ભારત ઘણું પાછળ પડી ગયેલું છે. સમગ્ર દેશમાં શિક્ષણ માટેની અપૂરતી સગવડો અને શૈક્ષણિક આયોજનની ખામીઓને કારણે વિકસિત દેશોના સંદર્ભમાં ભારતમાં નિરક્ષરતાનું પ્રમાણ વધુ છે. તેમ છતાં 1987–88માં ‘ઑપરેશન બ્લૅક બોર્ડ’નું અભિયાન હાથ ધરાયું અને નિરક્ષરતાનું પ્રમાણ ઘટાડવાના પ્રયાસો થતા રહ્યા છે. દેશના શૈક્ષણિક માળખામાં ફેરફાર લાવવામાં કોઠારી કમિશન અને રાધાકૃષ્ણન્ કમિશનનો ફાળો મહત્વનો છે.

દેશની શિક્ષણવ્યવસ્થાને ત્રણ ભાગમાં વહેંચવામાં આવેલી છે : (1) પ્રાથમિક, (2) માધ્યમિક, (3) ઉચ્ચસ્તરીય.

(1) પ્રાથમિક શિક્ષણ

આ વિભાગને વધુ સક્ષમ બનાવવા ભારત સરકાર તરફથી દેશના લગભગ પ્રત્યેક ગામમાં પ્રાથમિક શાળા શરૂ કરવામાં આવી છે, તેમાં પ્રાદેશિક ભાષામાં શિક્ષણ અપાય છે તેમજ એકથી ચાર ધોરણો હોય છે. આવી શાળાઓમાં ફક્ત એક જ શિક્ષકની નિમણૂક થઈ હોય છે. અંતરિયાળ ગામોમાં શિક્ષક ન હોય ત્યાંની શાળાઓનો વહીવટ સ્થાનિક લોકોને હસ્તક હોય છે. તેમને સરકાર તરફથી થોડીઘણી આર્થિક સહાય અપાય છે. પ્રાથમિક શાળાઓ કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા, નગર પંચાયત કે મ્યુનિસિપાલિટી દ્વારા કે ખાનગી મંડળો દ્વારા પણ ચલાવાય છે. શહેરની શાળાઓમાં પૂર્વ-પ્રાથમિક કક્ષાએ પ્લેગ્રૂપ, નર્સરી, જુનિયર-સિનિયર કે. જી. જેવા વિભાગો પાડવામાં આવે છે. ગ્રામીણ શાળાઓમાં આવા વિભાગો હોતા નથી. 1998–99ની આંકડાકીય માહિતી અનુસાર દેશમાં પ્રાથમિક શાળાઓની સંખ્યા 6.88 લાખ નોંધાઈ છે. 5થી 9 વર્ષની વયનાં બધાં જ બાળકો પ્રાથમિક શાળાઓમાં જતાં નથી, માત્ર 29.7 % બાળકો જ હાજરી આપે છે. 0.7 % બાળકો શાળાઓમાં ન જતાં હોવા છતાં લખતાં-વાંચતાં હોય છે, જ્યારે 69.7 % બાળકો નિરક્ષર હોવાનું જાણવા મળે છે. ગ્રામીણ અને શહેરની શાળાઓમાં બાળકોની હાજરીનું પ્રમાણ અનુક્રમે 0.7 % અને 46.6 % હતું. આનાં કારણોમાં કુટુંબોની મર્યાદિત આવક, ગરીબાઈ અને સામાજિક રિવાજો ગણાવી શકાય. તેમ છતાં વધુ બાળકોને શિક્ષણ મળી રહે તે માટે મફત શિક્ષણ, મધ્યાહ્ન ભોજન, બાળમજૂરી પર પ્રતિબંધ જેવી બાબતો પ્રત્યે સરકારે ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે.

(2) માધ્યમિક શિક્ષણ

અઢારમી સદીના અંત અને ઓગણીસમી સદીના પ્રારંભ વખતે કેટલીક મિશનરી સંસ્થાઓ તેમજ રાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ દ્વારા માધ્યમિક શિક્ષણ અપાતું હતું. ભારત સ્વતંત્ર થતાં માધ્યમિક શિક્ષણપદ્ધતિમાં પરિવર્તન આવ્યું, 1852થી માધ્યમિક શિક્ષણની નવી વ્યવસ્થા શરૂ થઈ. માધ્યમિક શાળાઓ કેન્દ્ર સરકાર, રાજ્ય સરકાર, નૅશનલ ઓપન સ્કૂલ તેમજ ઑલ ઇન્ડિયા સેકંડરી બોર્ડ દ્વારા ચાલે છે. 1880 સુધી માધ્યમિક અને હાઈસ્કૂલ શિક્ષણ માળખું અપનાવાયું હતું, તેમાં 5થી 7 ધોરણો અને 8થી 11 ધોરણો રખાયેલાં. એસ. એસ. સી.ની પરીક્ષા બોર્ડ દ્વારા લેવામાં આવતી. પરંતુ 1977માં નવી તરેહ 10 + 2 + 3નું પૂર્ણ શિક્ષણ માળખું અપનાવાયું. દેશનાં બધાં રાજ્યોની તેમાં ક્રમશ: સ્વીકૃતિ મળી. આ તરેહમાં વિદ્યાર્થીએ એસ. એસ. સી. અને હાયર સેકંડરીની બે જાહેર પરીક્ષાઓ પસાર કરવી પડે છે. તેનો અભ્યાસક્રમ મોટેભાગે NCERT(National Council of Educational Research and Training)ને અનુરૂપ હોવાથી દેશભરમાં એકરૂપતા જળવાય છે. ઉપર્યુક્ત સંસ્થા દ્વારા વિનયન, વિજ્ઞાન, તકનીકી, વાણિજ્ય, કૃષિની; કલા અને ગૃહવિજ્ઞાન જેવી સાત જેટલી વિષયશાખાઓ તેમજ પી. ટી. સી. અને શિક્ષણની કૉલેજોનું માળખું પણ ઘડવામાં આવ્યું છે. 1998–99માં દેશમાં શાળાઓની સંખ્યા 1.10 લાખ જેટલી હતી, વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા 272 લાખ અને શિક્ષકોની સંખ્યા 154.2 લાખ જેટલી હતી.

(3) ઉચ્ચ શિક્ષણ

આ માળખા દ્વારા વિદ્યાર્થીઓ વ્યાવસાયિક, તકનીકી, કૃષિ, ઇજનેરી, ચિકિત્સા, વિનયન, વિજ્ઞાન અને વાણિજ્ય ક્ષેત્રે પદવી મેળવી શકે તે માટે વિવિધ યુનિવર્સિટીઓ સ્થાપવામાં આવી છે. તે પૈકીની કેટલીક યુનિવર્સિટીઓ કેન્દ્ર સરકાર, રાજ્ય સરકાર અથવા અંશત: રાજ્ય સરકાર દ્વારા ચાલે છે, તો કેટલીક સ્વાયત્ત પણ છે. મોટાભાગની કૉલેજો U. G. C.(University Grant Commission)ના માળખાને અનુસરે છે. 1998–99માં દેશમાં યુનિવર્સિટીઓની સંખ્યા 221 હતી, જ્યારે કૉલેજોની સંખ્યા 10,555 જેટલી હતી. આ વર્ષમાં વિદ્યાર્થીઓની અને અધ્યાપકોની સંખ્યા અનુક્રમે 70.78 લાખ અને 3.31 લાખ હતી. પૉલિટૅકનિક સંસ્થાઓની સંખ્યા 1,128 અને તેમાં અભ્યાસ કરતા વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા 1.80 લાખ જેટલી હતી.

ભારતના અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં વસતા તેમજ સંજોગોવશાત્ એચ. એસ. સી.માં અસફળ રહ્યા હોય એવા વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરી શકે તે માટે ગુજરાત, આંધ્ર, રાજસ્થાન, બિહાર, મહારાષ્ટ્ર, મધ્યપ્રદેશ, કર્ણાટક અને પશ્ચિમ બંગાળ રાજ્યોમાં અનુક્રમે અમદાવાદ, હૈદરાબાદ, કોટા, નાલંદા, નાસિક, ભોપાલ, મૈસૂર અને કૉલકાતા ખાતે ઓપન યુનિવર્સિટીઓ કાર્યરત છે. આ ઉપરાંત વિશિષ્ટ શિક્ષણ માટે કાઉન્સિલ ફૉર સાયન્ટિફિક રિસર્ચ, કાઉન્સિલ ફૉર ઍગ્રિકલ્ચરલ રિસર્ચ; આઇ. આઇ. ટી., આઇ. આઇ. એમ., એન. આઇ. ડી. જેવી સ્વાયત્ત સંસ્થાઓ સ્થાપવામાં આવી છે. ભારતની જાણીતી કેટલીક યુનિવર્સિટીઓમાં દિલ્હી, પંજાબ, બનારસ, મેરઠ, મુંબઈ, કલકત્તા, ચેન્નઈ, અલાહાબાદ, ઓસ્માનિયા વગેરે ગણાવી શકાય. આ ઉપરાંત વીસમી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં ગુજરાત યુનિવર્સિટી, વડોદરા યુનિવર્સિટી તથા સરદાર પટેલ યુનિવર્સિટીએ ગુજરાતમાં ઉચ્ચ શિક્ષણક્ષેત્રે નોંધપાત્ર કામગીરી બજાવી છે.

ભારતમાં ઉચ્ચ શિક્ષણનો વિકાસ વધુ થયો હોવાથી એમ માનવામાં આવે છે કે સમગ્ર વિશ્વમાં ઉચ્ચ શિક્ષણનો સૌથી વધુ લાભ આપતો દેશ ભારત છે. ભારતમાં સૌથી વધુ સાક્ષરતાપ્રમાણ ધરાવતું રાજ્ય મિઝોરમ (95 %) છે, બીજા ક્રમે કેરળ (73 %) આવે છે; જ્યારે સૌથી ઓછું સાક્ષરતાપ્રમાણ બિહારમાં (49 %) છે. દેશમાં પુરુષોમાં અને સ્ત્રીઓમાં સાક્ષરતાનું પ્રમાણ અનુક્રમે 64 % અને 39.3 % જેટલું છે. 1997 મુજબ ભારતમાં સાક્ષરતાનું પ્રમાણ 62 % જેટલું છે.

(4) કલા, હુન્નર આદિનું શિક્ષણ

ભારતીય કલાના વિકાસ અર્થે તેમજ તેના હેતુઓને સાકાર કરવા કેટલીક સંસ્થાઓએ આગવી રીતે શૈક્ષણિક કાર્યને આગળ ધપાવ્યું છે. નૃત્યક્ષેત્રમાં ભરતનાટ્યમમાં તામિલનાડુની અનામલાઈ યુનિવર્સિટી, ચેન્નઈની કલાક્ષેત્ર કૉલેજ ઑવ ફાઇન આર્ટ્સ, મુંબઈની રાજરાજેશ્વરી ભરતનાટ્ય કલામંદિર, અમદાવાદની દર્પણ એકૅડેમી ઑવ્ પર્ફૉર્મિંગ આર્ટ્સ અને વડોદરાની એમ. એસ. યુનિવર્સિટી ઑવ્ બરોડાની ફૅકલ્ટી ઑવ્ પર્ફૉર્મિંગ આર્ટ્સ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

કથક નૃત્યમાં ઓરિસાની ભુવનેશ્વરમાં આવેલી ઓડીસી ઇન્સ્ટિટ્યૂશન, બૅંગાલુરુની ધ ડાન્સ વિલેજ, કૉલકાતાની રવીન્દ્ર ભારતી યુનિવર્સિટી, મુંબઈની સાને ગુરુજી આરોગ્યમંદિર અને અમદાવાદની કદમ્બ સંસ્થાનો સમાવેશ થાય છે.

કુચિપુડી નૃત્યકળામાં ચેન્નઈની કુચિપુડી એકૅડેમી, શોરનુરનું કેરાલા કલામંડલમ્, કુચિપુડી કલાકેન્દ્ર મુખ્ય છે; જ્યારે મણિપુરી નૃત્યક્ષેત્રે કૉલકાતામાં આવેલી ત્રિવેણી કલા સંગમ તેમજ અંજિકા સેન્ટર ઑવ્ મણિપુરી ડાન્સ મૂવમેન્ટ થેરપીનો ફાળો મહત્વનો છે.

અભિનયકલાનું શિક્ષણ આપતી મહત્વની સંસ્થાઓમાં પુણે ખાતે આવેલી ફિલ્મ ઍન્ડ ટેલિવિઝિન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑવ્ ઇન્ડિયા, નોઇડા(ઉ. પ્ર.)માં આવેલી એશિયન એકૅડેમી ઑવ્ ફિલ્મ ઍન્ડ ટેલિવિઝન, મુંબઈની એકૅડેમી ઑવ્ સિનેમા ઍન્ડ આર્ટ્સ, ઍક્ટિંગ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, ફિલ્માલય ઍક્ટિંગ સ્કૂલ, મધુમતી એકૅડેમી ઑવ્ ઍક્ટિંગ ઍન્ડ ડાન્સ, વડોદરાની મ. સ. યુનિવર્સિટીની ફૅકલ્ટી ઑવ્ પર્ફૉર્મિંગ આર્ટ્સ હૈદરાબાદમાં આવેલી ફિલ્મ ઍન્ડ ટેલિવિઝન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑવ્ આંધ્રપ્રદેશ, બૅંગાલુરુની આદર્શ ફિલ્મ ઇન્સ્ટિટ્યૂટનો સમાવેશ થાય છે.

નાટ્યક્ષેત્રે દિલ્હીની નૅશનલ સ્કૂલ ઑવ્ ડ્રામા, વડોદરાની ફૅકલ્ટી ઑવ્ પર્ફોર્મિંગ આર્ટ, મુંબઈની નૅશનલ કાઉન્સિલ ઑવ્ પર્ફૉમિંગ આર્ટ, કનકસભા સેન્ટર ફૉર પર્ફૉર્મિંગ આર્ટ્સ વગેરે મુખ્ય છે.

ચિત્ર અને સ્થાપત્યક્ષેત્રે સંકળાયેલી સંસ્થાઓનો ફાળો પણ મહત્વનો છે. ગુજરાત ખાતે વડોદરામાં ચિત્રકળા માટે એમ. એસ. યુનિવર્સિટીની ફૅકલ્ટી ઑવ્ ફાઇન આર્ટ્સ અને અલ-અમીન સર્વિંગ ધ સ્ટેટ ઑવ્ ધી આર્ટ એજ્યુકેશન; જ્યારે પ્રાચ્યવિદ્યાક્ષેત્રે અમદાવાદની એલ. ડી. ઇન્ડૉલૉજી સંસ્થા મુખ્ય છે. સંગીતક્ષેત્રે દિલ્હીની અલી-અકબર કૉલેજ ઑવ્ મ્યુઝિક, વડોદરાની મ. સ. યુનિવર્સિટીની ફૅકલ્ટી ઑવ્ પર્ફૉર્મિંગ આર્ટ્સ તેમજ દક્ષિણ ભારતની અનેક સંસ્થાઓ પણ સંગીતનું શિક્ષણ આપે છે. લુપ્ત થતી જતી કઠપૂતળીની કલાને ટકાવી રાખવા રાજસ્થાનની રાજ્ય સરકાર કેટલીક સંસ્થાઓ ચલાવે છે.

ભારત બિનસાંપ્રદાયિક દેશ હોવાથી દરેક ધર્મ અને ભાષા પ્રત્યે સમભાવ કેળવાય તે હેતુથી કેન્દ્ર સરકારે જે તે સંસ્થાઓના વિકાસમાં હકારાત્મક વલણ દાખવ્યું છે; દા.ત., હિન્દુ ધર્મ અને સંસ્કૃતને શિક્ષણના માધ્યમ તરીકે કેન્દ્રમાં રાખીને શિક્ષણ આપતી સંસ્થાઓમાં વારાણસી સંસ્કૃત વિશ્વવિદ્યાલય તથા અન્ય સંસ્કૃત પાઠશાળાઓ, શંકરાચાર્ય-પીઠો, ચિન્મય મિશન, રામકૃષ્ણ મિશન જેવી સંસ્થાઓનો ફાળો મહત્વનો રહ્યો છે. ઇસ્લામ અને ઉર્દૂ ભાષાને મહત્વ આપતી સંસ્થાઓમાં અલીગઢ યુનિવર્સિટી, જામિયા-મિલિયા યુનિવર્સિટી તેમજ નાનાં-મોટાં શહેરોમાં ચાલતી મદરેસાઓનો ફાળો અગત્યનો છે. ખ્રિસ્તી ધર્મ અને અંગ્રેજી ભાષાને મહત્વ આપતી સંસ્થાઓ મોટાં શહેરો અને અંતરિયાળ ગ્રામવિસ્તારોમાં કાર્યરત છે; જેમ કે, સેંટ ઝેવિયર્સ, માઉન્ટ કારમેલ અને મિશનરીઓ તેમની આગવી પદ્ધતિથી શિક્ષણ આપે છે.

કોઈ સન્માનનીય વિશિષ્ટ/પ્રતિષ્ઠિત વ્યક્તિના આદર્શને કેન્દ્રમાં રાખીને કેટલીક સંસ્થાઓ કાર્ય કરે છે. તેમાં કૉલકાતા ખાતે રવીન્દ્રનાથ ટાગોર સ્થાપિત શાંતિનિકેતન, પુદુચેરી ખાતે અરવિંદ આશ્રમ તેમજ પાંડુરંગ શાસ્ત્રી આઠવલે દ્વારા સંચાલિત સ્વાધ્યાય-શાળાઓનો સમાવેશ થાય છે.

મહાત્મા ગાંધીજીએ સ્વાશ્રયના હેતુથી સ્થાપેલી સંસ્થાઓમાં અમદાવાદની ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ, વર્ધામાં જમનાલાલ બજાજ વાણિજ્ય મહાવિદ્યાલય, વેડછીમાં જુગતરામ દવેના નેજા હેઠળ શરૂ થયેલી ગાંધી વિદ્યાપીઠ અને નારાયણભાઈ દેસાઈ સંચાલિત સંપૂર્ણ ક્રાંતિ વિદ્યાલય, સણોસરામાં લોકભારતી સંસ્થા મનુભાઈ પંચોલી દ્વારા કાર્યરત છે.

આ સિવાય બુનિયાદી તાલીમ આપી શકાય તે માટે આશ્રમશાળાઓ પણ સ્થપાયેલી છે. સમાજના વિવિધ વર્ગોના ઉત્કર્ષ અર્થે પણ કેટલીક સંસ્થાઓ કાર્ય કરે છે, જેમાં અંધશાળા, બહેરા-મૂંગાની શાળાઓ, અપંગશાળાઓ તથા મંદબુદ્ધિધારકો માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓની સહાયથી કેટલીક સંસ્થાઓ કાર્ય કરે છે. એ જ રીતે મહિલાઓના વિકાસ અર્થે શિક્ષણ આપતી મુંબઈની શ્રીમતી નાથીબાઈ દામોદર ઠાકરસી (એસ. એન. ડી. ટી.) સંસ્થાનો ફાળો પણ મહત્વનો છે. ભારત સરકાર દેશમાં આવી અન્ય સંસ્થાઓ સ્થાપવા પ્રયત્ન કરી રહી છે.

યુનિવર્સિટીઓ કે કૉલેજો સાથે પરંપરાગત વિશિષ્ટ વિષયોમાં અભ્યાસ-સંશોધન થાય તે માટે કાર્ય કરતી અનેક સંસ્થાઓ પણ જોવા મળે છે : જેમ કે ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑવ્ ટૅકનૉલૉજીની સંસ્થાઓ મુંબઈ, ગુવાહાટી, ખડકવાસલા, ચેન્નઈ, કાનપુર અને દિલ્હીમાં કાર્યરત છે. ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑવ્ મૅનેજમેન્ટ જેવી વ્યવસાયલક્ષી ઉચ્ચ શિક્ષણ આપતી સંસ્થાઓ અમદાવાદ, બૅંગાલુરુ, કૉલકાતા, ઇન્દોર, કાલિકટ અને લખનૌમાં સ્થપાયેલી છે. સ્કૂલ ઑવ્ પ્લાનિંગ ઍન્ડ આર્કિટેક્ટર સંસ્થાઓ દિલ્હી અને અમદાવાદમાં આવેલી છે.

કૃષિક્ષેત્રે શિક્ષણ આપતી સંસ્થાઓમાં ભારતીય કૃષિ અનુસંધાન પરિષદ દેશની સર્વોચ્ચ કૃષિસંસ્થા છે. તેમાં કૃષિ, પશુવિજ્ઞાન અને મત્સ્યવિજ્ઞાન જેવાં વિવિધ ક્ષેત્રો સમાવિષ્ટ છે. રાષ્ટ્રીય કૃષિસંસ્થાઓમાં (1) ભારતીય કૃષિ અનુસંધાન સંસ્થા, નવી દિલ્હી, (2) ભારતીય પશુ ચિકિત્સા અનુસંધાન સંસ્થા, ઇજ્જતનગર, (3) રાષ્ટ્રીય ડેરી અનુસંધાન સંસ્થા, કરનાલ – આ સંસ્થાઓ સંશોધનની તેમજ અનુસ્નાતક શિક્ષણની કામગીરી સંભાળે છે.

પ્રાદેશિક કૃષિસંશોધનની જવાબદારી જે તે રાજ્યની કૃષિ યુનિવર્સિટીને હસ્તક હોય છે. ગુજરાતના કૃષિવિભાગ દ્વારા સંચાલિત સંસ્થાઓ દાંતીવાડા, આણંદ, જૂનાગઢ અને અમદાવાદમાં આવેલી છે. કેટલીક ખાનગી સંસ્થાઓ આગવા ર્દષ્ટિકોણથી પણ સંશોધન કરે છે; જેમ કે, અમૂલ સંસ્થા, આણંદ.

ભારતને 6,100 કિમી. કરતાં વધુ લાંબો સમુદ્રકિનારો મળેલો હોવાથી અહીં સામુદ્રિક શિક્ષણ આપતી સરકારી અને ખાનગી સંસ્થાઓ આવેલી છે; જેમ કે, ગોવાની નૅશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑવ ઓશનૉગ્રાફી, ઇન્ટરનૅશનલ મેરિટાઇમ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, ચેન્નઈની ચિદમ્બરમ્ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑવ્ મેરિટાઇમ ટૅકનૉલૉજી.

સંરક્ષણના હેતુને લક્ષમાં રાખીને શિક્ષણ આપતી સંસ્થાઓમાં ખડકવાસલા અને દહેરાદૂનની ‘રાષ્ટ્રીય સૈન્ય અકાદમી’ ઉપરાંત સંરક્ષણ વિષયનું મહત્વ સમજીને દેશનાં કેટલાંક રાજ્યોની યુનિવર્સિટીઓ સ્નાતક કક્ષાએ તેનું અધ્યાપન કરાવે છે. ગુજરાતમાં ગુજરાત યુનિવર્સિટી અને ઉત્તર ગુજરાત યુનિવર્સિટી તેમજ ઉત્તર પ્રદેશ અને મધ્ય પ્રદેશ રાજ્યની યુનિવર્સિટીનો ફાળો આ વિષયક્ષેત્રે મહત્વનો છે.

સમયને અનુરૂપ નવા વિષયો ઉમેરાતાં તેના શિક્ષણ માટે પણ કેટલીક સંસ્થાઓ સેવા આપે છે; જેમ કે, હોટેલ ઇન્ડ્સ્ટ્રીઝના વિકાસ માટે સ્થપાયેલી ઇન્ટરનૅશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑવ્ હોટેલ મૅનેજમેન્ટ. આ સંસ્થાએ ભારતમાં મોટાં શહેરોમાં પોતાની શાખાઓ ઊભી કરી છે; જેવી કે, દિલ્હીમાં અંજુમન કે. હાફિઝકા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑવ્ હોટેલ મૅનેજમેન્ટ ઍન્ડ કેટરિંગ ટૅકનૉલૉજી. ફૅશન – એ આર્થિક વિકાસ સાધવાનું એક માધ્યમ બન્યું હોવાથી તેના શિક્ષણ માટેની જોગવાઈઓ ઊભી કરવામાં આવી છે; જેમ કે, નૅશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑવ્ ફૅશન ટૅકનૉલૉજી. આ સંસ્થા હેઠળ લુધિયાણા, વિઝાગ (આં. પ્ર.), ઇન્દોર, તેમજ ગાંધીનગરમાં શિક્ષણ અપાય છે.

જાહેરખબર અંગેનું શિક્ષણ આપતી સંસ્થાઓમાં મુંબઈ ખાતે આવેલી હિંદુસ્તાન ટૉમ્પ્સન ઍસોસિયેટ્સ લિ., ઑલિંગ્વી ઍન્ડ માથર લિ., એફ. બી. સી. ઉલ્કા ઍડ્વર્ટાઇઝિંગ લિ., દિલ્હીની મેકકૅન-એરિક્સન (ઇન્ડિયા) લિ., ચેન્નઈની આર. કે. સ્વામી બી. બી. ડી. ઓ. ઍડવર્ટાઇઝિંગ લિ. અને અમદાવાદની મુદ્રા ઉલ્લેખનીય છે. આ સિવાય દિલ્હી અને મુંબઈમાં પણ આવી સંસ્થાઓ આવેલી છે. આજે તો કમ્પ્યૂટરનું શિક્ષણ આપતી સંસ્થાઓ ભારતમાં મોટાં શહેરોમાં સ્થપાયેલી છે, જેમાં ખાસ કરીને એન. આઇ. આઇ. ટી., ઍપ્ટેક તેમજ લાખોટિયાનો ફાળો મહત્વનો છે. એ જ રીતે ઇલેક્ટ્રૉનિક્સ વિષયનું મહત્વ વધતાં તેનું શિક્ષણ ભારતની કેટલીક યુનિવર્સિટીઓમાં અપાય છે.

ચિકિત્સાક્ષેત્રે એલૉપથી, આયુર્વેદિક અને હોમિયૉપથી પદ્ધતિનું શિક્ષણ આપતી સંસ્થાઓ ભારતમાં સ્થપાયેલી છે. વાણિજ્યશાખાના ભાગ રૂપે માર્કેટિંગ વિષયને વધુ મહત્વ અપાયું છે. તેને લીધે બી. બી. એ. અને એમ. બી. એ.નો નવો અભ્યાસક્રમ શરૂ કરવામાં આવ્યો છે, જેનું શિક્ષણ ભારતનાં મોટાભાગનાં રાજ્યોની યુનિવર્સિટીઓમાં અપાય છે.

ગિરીશભાઈ પંડ્યા

નીતિન કોઠારી

વિજ્ઞાન અને ટૅકનૉલૉજી

ઋગ્વૈદિક કાળ (1500–700 ઈ. પૂ.)માં લોખંડનાં ઓજારો અને યુદ્ધનો સામાન તૈયાર કરવા પૂરતો પ્રૌદ્યોગિક વિકાસ થયો હતો. યજુર્વૈદિક કાળ (700–400 ઈ. પૂ.)માં કૌટિલ્યે, 321–300 ઈ. પૂ. લખેલ ‘અર્થશાસ્ત્ર’માં અયસ્કો છૂટા પાડવા અને ગાળવાનો નિર્દેશ મળે છે. આ સમયે દ્વિઘાતી સમીકરણો, અપરિમેય સમીકરણો અને ક્રમચયનો પણ ઉલ્લેખ મળે છે. ચરકકૃત ‘ચરકસંહિતા’ અને સુશ્રુતકૃત ‘સુશ્રુતસંહિતા’માંથી ચિકિત્સાવિજ્ઞાનના વિકાસનો પરિચય થાય છે.

કણાદ(ઈ. પૂ. 600)-પ્રતિપાદિત ભારતીય વૈશેષિક પદ્ધતિમાં લઘુતમ કણોને બિંદુ માનવામાં આવ્યા હતા. પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ અને વાયુના ગુણો સંભવત: આ બિંદુઓમાં રહેલા છે.

મૌર્ય સામ્રાજ્યમાં વિજ્ઞાન અને પ્રૌદ્યોગિકીના વિકાસને નવી દિશા મળી. ગુપ્તકાળમાં કૃષિ, ગણિતશાસ્ત્ર અને ખગોળવિજ્ઞાનને ક્ષેત્રે મહત્વપૂર્ણ પ્રગતિ થઈ. અલબિરૂની(973–1048)એ તેના ગ્રંથોમાં ખગોળવિજ્ઞાનક્ષેત્રે ભારતના યોગદાનનું વર્ણન કર્યું છે. આર્યભટ્ટ, વરાહમિહિર અને બ્રહ્મગુપ્તના ગ્રંથોનું પણ વર્ણન મળે છે. આ સમયે જલઘડી અને ઉન્નતાંશમાપક અસ્તિત્વમાં આવ્યાં.

મધ્યયુગીન ભારતમાં પ્રૌદ્યોગિક ક્ષેત્રે ગિયર, શાફ્ટ, વણાટતંત્ર અને કાગળનું નિર્માણ થયું. આસવન, વાસ્તુકલા, ધાતુના પેચ ચિત્રમાં આવ્યાં. સૈન્ય-પ્રૌદ્યોગિકી, જહાજ-નિર્માણ અને કૃષિમાં પણ નોંધપાત્ર પ્રગતિ થઈ.

પુનર્જાગરણ (Renaissance) દરમિયાન યુરોપમાં કૉપરનિકસ, ગૅલિલિયો, આઇઝેક ન્યૂટન અને બ્રૂનોના વૈજ્ઞાનિક વિચારોને કારણે ચર્ચનો પ્રભાવ ઘટવા લાગ્યો. અઢારમી સદીમાં યુરોપ(ખાસ કરીને બ્રિટન)માં ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ (1760–1830) થઈ. ચાર્લ્સ ડાર્વિને (1809–87) જૈવિક વિકાસના ક્રાંતિકારી વિચારો રજૂ કર્યા અને લૂઈ પાશ્ચરે (1822–1895) કીણ્વનની પ્રક્રિયા સમજાવી.

છેલ્લી કેટલીય સદીઓથી પરદેશી આક્રમણોને કારણે જનમાનસની ગરિમાને ભારે ઠેસ લાગી હતી. સત્તર–અઢારમી સદીમાં ભારત પાસે ખાસ કોઈ વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓ કે વિજ્ઞાનસાહિત્ય ન હતાં.

ભારતમાં કોલકાતા વિજ્ઞાનનું ધરુવાડિયું ગણાય છે. 1784માં કોલકાતામાં એશિયાટિક સોસાયટીની સ્થાપના કરવામાં આવી, જે ભારતમાં વૈજ્ઞાનિક પ્રવૃત્તિઓનું કેન્દ્ર હતું. મેકૉલેની શિક્ષણપ્રથામાં સાહિત્ય ઉપર વધુ ભાર મૂકવામાં આવેલો જ્યારે, વિજ્ઞાનશિક્ષણની ઉપેક્ષા કરવામાં આવી હતી. ડૉ. મહેન્દ્રલાલ સરકારના પ્રયાસોથી ચિકિત્સાવિજ્ઞાન અને ઇજનેરી સંસ્થાઓ શરૂ થઈ. 1857માં કલકત્તા, મુંબઈ અને મદ્રાસ વિશ્વવિદ્યાલયોની સ્થાપના કરવામાં આવી. 1870 પછી વિશ્વવિદ્યાલયોમાં વિજ્ઞાનના શિક્ષણનો પ્રારંભ થયો. સૌપ્રથમ કૃષિ અને ખનિજ-સંસાધનોનો અભ્યાસ શરૂ કરવામાં આવ્યો. રૉનાલ્ડ રૉસે મલેરિયા અને સંબંધિત મચ્છરો ઉપર મૌલિક સંશોધન કર્યું. મૅકનેમેરાએ હૈની (કૉલેરા) અને પ્લેગ ઉપર તથા રોજર્સે કાલાજાર ઉપર શોધ કરી. તત્પશ્ચાત્ મુંબઈ, મદ્રાસ, કુન્નૂર, કસૌલી અને ભુવનેશ્વરમાં જીવાણુવિજ્ઞાનની પ્રયોગશાળાઓ શરૂ કરવામાં આવી. રાજા રામમોહન રાયે સમુચિત વિજ્ઞાનશિક્ષણની માંગ કરી, મુંબઈમાં બાળ ગંગાધર શાસ્ત્રી અને હરિ કેશવ પઠારે, દિલ્હીમાં માસ્ટર રામચંદર, મધ્ય પ્રાંતોમાં શુભાજી બાપુ અને ઓમકાર ભટ્ટ અને કૉલકાતામાં અક્ષય દત્ત ભારતીય ભાષામાં વિજ્ઞાનને લોકપ્રિય બનાવવા કામે લાગી ગયા. આ સમયે ભૂગોળ અને ખગોળના અભ્યાસની શરૂઆત થઈ.

1864માં સૈયદ ખાને અલીગઢ સાયન્ટિફિક સોસાયટીની, સૈયદ ઇમદાદઅલીએ બિહાર સાયન્ટિફિક સોસાયટીની, 1876માં મહેન્દ્રલાલ સરકારે ‘સોસાયટી ફૉર કલ્ટિવેશન ઑવ્ સાયન્સ’ની સ્થાપના કરી. (આ સંસ્થાઓમાં ભારતનો જ પ્રબંધ હતો અને સરકાર તરફથી કોઈ મદદ લેવામાં આવતી ન હતી.) આ સંસ્થાઓનો આશય મૌલિક સંશોધન અને વિજ્ઞાનને લોકપ્રિય બનાવવાનો હતો. મહેન્દ્રલાલ સ્થાપિત સંસ્થા ઇન્ડિયન ઍસોસિયેશન ફૉર કલ્ટિવેશન ઑવ્ સાયન્સ(IACS)માં પ્રકાશ, ધ્વનિ, ચુંબકત્વ અને પ્રકાશપ્રકીર્ણન ઉપર સંશોધન થતું હતું. મુંબઈમાં જમશેદજી ટાટાએ ઉચ્ચતર વિજ્ઞાનના શિક્ષણની યોજના કરી અને 1909માં બૅંગાલુરુ ખાતે ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑવ્ સાયન્સની સ્થાપના કરી.

જગદીશચંદ્ર બોઝ (1858–1937) આધુનિક ભૌતિક વિજ્ઞાન અને જીવવિજ્ઞાનનાં ક્ષેત્રે પ્રથમ સંશોધનકાર હતા. આ સમયે રસાયણશાસ્ત્રમાં પ્રફુલ્લચંદ્ર રાય પ્રથમ કોટિના સંશોધનકાર હતા. તે સમયની રાજનૈતિક પ્રતિકૂળતાઓની વચ્ચે રહીને આ બે વિજ્ઞાનીઓએ વિજ્ઞાનનાં શિક્ષણ, સંશોધન અને વિકાસ માટે અથાગ પ્રયત્નો કર્યા. તેવે સમયે આશુતોષ મુખરજીના પ્રયાસોથી યુનિવર્સિટી કૉલેજ ઑવ્ સાયન્સની સ્થાપના થઈ. આ સંસ્થાને વિજ્ઞાનમાં સંશોધનની અનુમતિ મળી. તેમાં પ્રફુલ્લચંદ્ર રાય, સી. વી. રામન્, સત્યેન્દ્રનાથ બોઝ અને કે. એસ. કૃષ્ણ જેવા વિખ્યાત વિજ્ઞાનીઓ

સી. વી. રામન

શિક્ષણ આપતા હતા. અહીં ભૌતિક અને રસાયણવિજ્ઞાનનું એવું પ્રભાવશાળી દળ તૈયાર થયું કે તેને આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ પ્રાપ્ત થઈ. આ સાથે ડી. એન. વાડિયાએ ભૂવિજ્ઞાન, બીરબલ સાહનીએ પુરાવનસ્પતિ, પ્રશાંતચંદ્ર મહલાનોબીસે સાંખ્યિકી અને શાંતિસ્વરૂપ ભટનાગરે રસાયણશાસ્ત્રમાં મહત્વનું યોગદાન કર્યું. ઉપરાંત 1917માં બોઝ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, 1936માં શીલાધર મૃદાવિજ્ઞાન સંસ્થા, બીરબલ સાહની ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑવ્ પૅલિયોબૉટની જેવી વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓ સ્થપાઈ. ભૌતિકવિજ્ઞાની મેઘનાદ સહા અને સુભાષચંદ્ર બોઝના આગ્રહથી રાષ્ટ્રીય આયોજન સમિતિની 1938માં રચના કરવામાં આવી. 1942માં વૈજ્ઞાનિક તથા ઔદ્યોગિક અનુસંધાન પરિષદ(CSIR)ની સ્થાપના કરવામાં આવી.

આઝાદી વેળાએ ભારતનું કૃષિ, ઉદ્યોગ, વિજ્ઞાન અને ટૅકનૉલૉજી ક્ષેત્રે ચિત્ર નિરાશાજનક હતું; પણ આજે આ ક્ષેત્રે ભારતે મોટી હરણફાળ ભરી છે. આઝાદી બાદ ઇજનેરી ક્ષેત્રે થયેલી પ્રગતિને કારણે ભાખરા-નાંગલ, દામોદર વૅલી યોજના, હીરાકુડ બંધ, કૃષ્ણરાજસાગર બંધ અને સરદાર સરોવર જેવાં અન્ય જળાશયો, પાતાળકૂવા, ખેત-તળાવડી અને અન્ય પૂરક યોજનાઓ થઈ છે. આઝાદી બાદ નવો વિજ્ઞાનયુગ શરૂ થયો. શાંતિસ્વરૂપ ભટનાગર, હોમી જહાંગીર ભાભા, દોલતસિંહ કોઠારી અને વિક્રમ સારાભાઈ ભારતના આધુનિક વિજ્ઞાન અને ટૅકનૉલૉજીના શિલ્પીઓ ગણાય છે.

આઝાદી પછી શાંતિસ્વરૂપ ભટનાગરે વિજ્ઞાનનાં વિવિધ ક્ષેત્રોમાં રાષ્ટ્રીય પ્રયોગશાળાઓની સ્થાપના માટે આયોજન કર્યું. તે માટે વૈજ્ઞાનિક-ઔદ્યોગિક સંશોધન પરિષદ(CSIR)ની રચના કરી; જેના ઉપક્રમે આજે દિલ્હી ખાતે રાષ્ટ્રીય ભૌતિક વિજ્ઞાન પ્રયોગશાળા (NPL), પુણે ખાતે રાષ્ટ્રીય રાસાયણિક પ્રયોગશાળા (NCL), હૈદરાબાદ ખાતે ભૂ-ભૌતિક, ગોવા ખાતે સમુદ્રવિજ્ઞાન, બૅંગાલુરુ ખાતે વૈમાનિકી, જમશેદપુર ખાતે ધાતુવિદ્યા, પિલાણી ખાતે ઇલેક્ટ્રૉનિક્સની પ્રયોગશાળાઓ આંતરરાષ્ટ્રીય મહત્વ પામીને કામ કરી રહી છે.

હોમી ભાભા તે ટૅકનૉલૉજીના બીજા શિલ્પી છે, જેમને પરમાણુ-ઊર્જાયુગના પિતા ગણી શકાય. ભાભાએ મુંબઈમાં તાતા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑવ્ ફન્ડામેન્ટલ રિસર્ચ(TIFR)ની સ્થાપના કરી. ત્યારબાદ ઊર્જાની તંગી દૂર કરવા માટે ન્યૂક્લિયર વિજ્ઞાન અને પ્રૌદ્યોગિકીનું મહત્વ સમજાતાં પાર્લમેન્ટ દ્વારા 1948માં અધિનિયમ દ્વારા પરમાણુ ઊર્જા પ્રતિષ્ઠાન(AEE)ની સ્થાપના થઈ; જેને ભાભાના મૃત્યુ બાદ 1966થી, ભાભા પરમાણુ સંશોધન કેન્દ્ર (B.A.R.C.) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ સંસ્થા-અંતર્ગત અપ્સરા, સી.આઇ.આર. ઝર્લિના, પૂર્ણિમા અને ધ્રુવ જેવાં સંશોધનના હેતુલક્ષી રિઍક્ટરોનું નિર્માણ થયું. ત્યારબાદ તારાપુર ખાતે વિદ્યુત-ઉત્પાદન કરતું પ્રથમ પરમાણુ રિઍક્ટર 1969માં ચાલુ થયું. આજે રાજસ્થાનમાં રાણાપ્રતાપ સાગર, ચેન્નાઈ નજીક કલ્પક્કમ, ઉ. પ્ર.માં નરોરા, ગુજરાતમાં કાકરાપાડ, કર્ણાટકમાં કૈગા, તામિલનાડુમાં કુડાન્કુલમ ખાતે પરમાણુ-ઊર્જા મથકો કાર્યરત છે. ઉપરાંત ભારત 1974માં પોખરણ ખાતે પ્રથમ અને 1998માં બીજાં પાંચ સફળ ભૂગર્ભ પરમાણુ-પરીક્ષણો કરીને પરમાણુ-ઊર્જા ક્ષેત્રે વિકસિત રાષ્ટ્રોની હરોળમાં આવ્યું છે. 2004ની સાલ સુધીમાં ભારત 10,000 મેગાવૉટ ઊર્જા ઉત્પન્ન કરવા ઉમેદ ધરાવે છે.

ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈએ રાષ્ટ્રના ભાવિ અને સર્વાંગી વિકાસ માટે ભૌતિક અનુસંધાન પ્રયોગશાળા (PRL) અને ઇન્ડિયન સ્પેસ રિસર્ચ ઑર્ગેનિઝેશન(ISRO)ની સ્થાપના કરી. અવકાશસંશોધનની વિક્રમભાઈએ બ્લૂપ્રિન્ટ તૈયાર કરી, જેનાં સુફળો આજે ભારતની પ્રજા ભોગવી રહી છે. વિક્રમભાઈ અવકાશયુગના પિતા ગણાય છે. આઇ. આર. એસ. અને ઇનસેટ ઉપગ્રહોની શ્રેણી દ્વારા ભારત સંશોધન, સંદેશાવ્યવહાર અને સર્વેક્ષણ માટે સ્વનિર્ભર બન્યું છે.

ડૉ. ડી. એસ. કોઠારીના અધ્યક્ષપણા નીચે ડિફેન્સ રિસર્ચ ઍન્ડ ડેવલેપમેન્ટ ઑર્ગેનિઝેશન (DRDO) ચાલુ કરવામાં આવ્યું. તેના ઉપક્રમે અને ડૉ. અબ્દુલ કલામના માર્ગદર્શન હેઠળ નાગ, પૃથ્વી, ત્રિશૂલ, અગ્નિ જેવાં પ્રક્ષેપાસ્ત્રો તૈયાર કરવામાં ભારત સફળ થયું છે.

વિક્રમ સારાભાઈ

ઇલેક્ટ્રૉનિક કૉર્પોરેશન ઑવ્ ઇન્ડિયા લિમિટેડ (ECIL), કમ્પ્યૂટર સંવર્ધન કૉર્પોરેશન (CMS) જેવી જાહેર વિભાગીય સંસ્થાઓ શરૂ કરી. ભારત સુપર (અનુપમ અને પરમ) કમ્પ્યૂટર તૈયાર કરવામાં સફળ થયું છે. વિજ્ઞાન અને પ્રૌદ્યોગિકી વિભાગ તરફથી ગાંધીનગર પાસે ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફૉર પ્લાઝ્મા રિસર્ચ(IPR), સંશોધન માટે પરમાણુ ઊર્જા વિભાગ તરફથી ઇન્દિરા ગાંધી સેન્ટર ફૉર ઍટમિક રિસર્ચ (IGCAR) લેસર પ્રણાલી માટે ઇન્દોર ખાતે સેન્ટર ફૉર ઍડવાન્સ્ડ ટૅકનૉલૉજી(CAT)માં આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાનું સંશોધન થાય છે.

ભારતે છોડેલો પ્રથમ ઉપગ્રહ : આર્યભટ

વિશ્વબૅંકના એક હેવાલમાં નિર્દેશ કરવામાં આવ્યો છે કે દુનિયાને સૉફ્ટવેર પૂરાં પાડવા માટે ભારત સક્ષમ રાષ્ટ્ર બન્યું છે. 1995 સુધી આ ક્ષેત્રે પૂરતો વિકાસ થયો ન હતો, પણ 2000માં સૂચના પ્રૌદ્યોગિકી (Information Technology – IT) ક્ષેત્રે ભારતે મોખરાનું સ્થાન મેળવ્યું છે. યુ.એસ.ની સિલિકન વૅલીમાંનાં ભારતીય ઇજનેરોની સંખ્યા અને તેમની કામગીરી તેનું પ્રમાણ છે.

ભારત અને પશ્ચિમના દેશો વચ્ચે IT સેતુ બને છે. મૂડી, મજૂરી, નિમ્નસ્તરીય રચનાની જેમ IT ઉદ્યોગોનો અનિવાર્ય ઘટક છે. ITએ સમય અને અંતરને ટૂંકાવી દીધાં છે. કોઈ પણ સંસ્થા, કાર્યક્રમ કે પ્રક્રિયા ઉપર ITનો પ્રભાવ પડે છે. ઓછી કિંમત અને ઊંચી ગુણવત્તા માટે ભારતીય સૉફ્ટવેર ઉદ્યોગ વૈશ્વિક સ્વીકૃતિ પામ્યો છે.

‘શૂન્ય’ વિના ITનો વિકાસ શક્ય નથી. શૂન્યની શોધ ભારતમાં થઈ હતી. શૂન્યના વ્યાપક ઉપયોગ માટે ભારત કોઈ રાષ્ટ્ર પાસેથી પેટન્ટ-ફી કે રૉયલ્ટી લેતું નથી. આ ઉપરથી ITના વિકાસમાં ભારતનું મહત્વ સમજી શકાય તેમ છે.

મધ્યપૂર્વના દેશોમાં ખનિજ-તેલનું જે મહત્વ છે તેવું મહત્વ ITનું ભારતમાં છે. ખનિજ-તેલ સમય જતાં ખૂટશે જ્યારે ITનો વિકાસ વધશે. ખનિજ-તેલના વિકલ્પો છે, પણ જ્ઞાનનો વિકલ્પ નથી.

હૈદરાબાદ અને અલ્લાહાબાદ ખાતે ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑવ્ ઇન્ફર્મેશન ટૅકનૉલૉજીની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. હૈદરાબાદે સાઇબર સિટી તરીકે અને બૅંગાલુરુ હાઇ-ટેક સિટી તરીકે દુનિયામાં પોતાનું સ્થાન જમાવ્યું છે.

ભારત સરકારે ડિપાર્ટમેન્ટ ઑવ્ બાયૉટૅકનૉલૉજી (DBT) શરૂ કર્યું. હૈદરાબાદ ખાતેનું સેલ્યુલર ઍન્ડ મૉલેક્યુલર બાયૉલૉજી કેન્દ્ર, સેન્ટર ફૉર બાયૉટૅકનૉલૉજી (CBT) ડી.એન.એ. – આધારિત સંશોધન કરે છે.

સૌર ઊર્જા, પવન-ઊર્જા અને ભરતીમાંથી મળતી ઊર્જાનું વિદ્યુતમાં પરિવર્તન કરવામાં ભારતે આઝાદી પછી નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે.

તબીબી ક્ષેત્રે લેસર, ક્ષ-કિરણો, રેડિયો સમસ્થાનિકો, ન્યૂક્લિયર પદ્ધતિઓ તથા કમ્પ્યૂટરથી રોગોના નિદાન અને ઇલાજ માટે ભારતે સારું એવું ગજું કાઢ્યું છે.

પ્રહલાદ છ. પટેલ

ભારતમાં ગણિતશાસ્ત્ર

ભારતમાં ગણિતશાસ્ત્રના ઘનિષ્ઠ અભ્યાસ અને વિકાસના ત્રણ મુખ્ય તબક્કા છે : પહેલો તબક્કો વૈદિક સમયથી ઈસવી સનના બારમા સૈકાનો છે. આ કાળમાં ભારતના ગણિતશાસ્ત્રીઓએ મૌલિક રીતે અંકગણિત, ભૂમિતિ, બીજગણિત, ત્રિકોણમિતિ, ગોલીય ત્રિકોણમિતિ અને ખગોળશાસ્ત્રનો સુંદર વિકાસ કર્યો હતો.

આ કાળની ભારતની વિશ્વપ્રસિદ્ધ અને સમગ્ર ગણિતના વિકાસની ર્દષ્ટિએ યુગપ્રવર્તક સિદ્ધિઓ એટલે સંખ્યાઓ લખવા માટેનો સ્થાનમૂલ્યનો સિદ્ધાંત, દશાંશપદ્ધતિ અને શૂન્ય માટે વિશેષ સંકેતનો ઉપયોગ. આ સિદ્ધિઓ કયા ગણિતશાસ્ત્રીએ મેળવી હતી તે ઇતિહાસની ગર્તામાં છુપાઈ ગયું છે. બૌધાયને શૂલ્બસૂત્રોમાં ભૂમિતિનાં મહત્વનાં પરિણામો મેળવ્યાં હતાં, આર્યભટ્ટ (પહેલો) અને વરાહમિહિરે ત્રિકોણમિતિ અને ખગોળશાસ્ત્રમાં પાયાની પ્રગતિ કરી હતી. મહાવીરે અંકગણિતમાં સુંદર પરિણામો મેળવ્યાં. બ્રહ્મગુપ્ત તથા ભાસ્કારાચાર્ય બીજાએ બીજગણિતમાં યુગપત્ સમીકરણો અને પેલનાં સમીકરણોના ઉકેલ મેળવ્યા. ‘બ્રહ્મસ્ફુટ સિદ્ધાંત’ અને ‘લીલાવતી’ – આ બે ગણિતશાસ્ત્રીઓના ઉત્તમ ગ્રંથો છે.

બારમા સૈકામાં વાયવ્ય દિશામાંથી થયેલાં આક્રમણોએ ઉત્તર ભારતમાં ગણિતની પ્રગતિને રૂંધી નાખી, પરંતુ દક્ષિણ ભારતમાં પરમેશ્વર, નારાયણ પંડિત, માધવ વગેરેએ કલનશાસ્ત્રમાં પણ સુંદર પરિણામો આપ્યાં.

ભારતમાં ગણિતમાં વિકાસનો ત્રીજો તબક્કો ઓગણીસમી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં ભારતમાં યુનિવર્સિટીઓ સ્થપાઈ ત્યારથી શરૂ થયો છે. આ કાળમાં વીસમી સદીની શરૂઆતમાં થયેલા શ્રીનિવાસ રામાનુજન્ ભારતના વીસમી સદીના સર્વશ્રેષ્ઠ ગણિતજ્ઞ હતા. એમના પછી પણ ભારતમાં અનેક વિશ્વકક્ષાના ગણિતજ્ઞો જેવા કે હરિશ્ર્ચન્દ્ર, ચંદ્રશેખરન્, જે. એન. કપૂર, સી. શેષાદ્રિ, એમ. એસ. રઘુનાથન્, એમ. એસ. નરસિંહન્, પી. સી. વૈદ્ય, સી. જી. ખત્રી વગેરે થયા છે. અત્યારે મુંબઈની તાતા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, કૉલકાતા તેમજ દિલ્હીનાં ઇન્ડિયન સ્ટૅટિસ્ટિકલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, ચેન્નઈની ચેન્નઈ મૅથેમૅટિક્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ વગેરે સંસ્થાઓમાં બહુ જ ઉત્તમ કોટિનું ગણિતનું સંશોધન ચાલે છે.

અરુણ વૈદ્ય

શિવપ્રસાદ મ. જાની

આરોગ્ય અને તબીબી સેવાઓ

ભારતમાં આરોગ્યસેવાઓનો વ્યાપ. સન 1948માં ભરાયેલી આંતરરાષ્ટ્રીય સભામાં આલ્મા-એટા (Alma-Ata) જાહેરાત દ્વારા આરોગ્યને માનવીના મૂળભૂત અધિકાર તરીકે ઘોષિત કરેલું છે. તેને કારણે દરેક દેશ માટે, તેની પાસેનાં ઉપલબ્ધ સાધનોનો યથાયોગ્ય ઉપયોગ કરીને પ્રાથમિક, પરંતુ સર્વગ્રાહી આરોગ્યસેવાઓ આપવાનું જરૂરી છે એવું સ્વીકારાયું છે. વિકાસશીલ દેશોમાં આરોગ્યસેવા માટેની ચળવળે વસ્તીનિયંત્રણ પર ઘણો ભાર મૂકેલો છે. ભારતમાં તેનાં રાજ્યોની આરોગ્યસેવાઓની સ્થિતિનો વિગતે અભ્યાસ કરતાં લાગે છે કે હજુ વસ્તીસ્થિરતા (population stabilization) માટે ઘણું કરવાનું બાકી રહે છે; તેનું કારણ સામાજિક, આર્થિક અને શૈક્ષણિક વિકાસની અસમાનતા છે. કેરળ, ગુજરાત જેવાં રાજ્યોમાં સમગ્ર ભારતના ઉપલબ્ધ આંકડાઓને સંદર્ભે મૃત્યુદર, જન્મદર, શિશુમૃત્યુદર (infant mortality rate) અને જન્મસમયે સંભવિત જીવનકાળ (life expectancy at birth) જેવાં વિવિધ પરિમાણો ઘણાં સારાં છે. ગુજરાત કરતાં કેરળની માથાદીઠ આવક ઓછી હોવા છતાં ગુજરાત રાજ્ય તેના કરતાં વિવિધ આરોગ્યલક્ષી પરિમાણોમાં પાછળ છે. તેને કારણે રાષ્ટ્રસંઘના વિકાસલક્ષી કાર્યક્રમ (United Nations Development Programme, UNDP) દ્વારા સૂચવેલા માનવવિકાસાંક (human development index) પ્રમાણે ગુજરાત અને સમગ્ર ભારત (કેરળને બાદ કરતાં) હજુ આરોગ્યવિકાસના સંદર્ભે નિમ્ન સ્તરે છે, જ્યારે કેરળ રાજ્ય મધ્યમ સ્તરે પહોંચી ગયું છે. પરંપરાગત ગરીબાઈથી ઉદભવતી આરોગ્યલક્ષી સમસ્યાઓમાં વાતાવરણલક્ષી આરોગ્ય, વ્યાવસાયિક આરોગ્ય, એઇડ્ઝ જેવા નવા ચેપી (સંક્રામક) રોગો અને સમૃદ્ધિજન્ય રોગોએ પણ આગવું પરિમાણ ઉમેર્યું છે.

ભારતમાંની આરોગ્ય-સમસ્યાઓને અસર કરતાં પરિબળોમાં ગરીબાઈ, સામાજિક અને ધાર્મિક પદ્ધતિઓ અને જીવનશૈલી તથા આરોગ્યસેવાઓની ઉપલબ્ધિ, તંત્ર અને ખર્ચાળતાનો મુખ્ય સમાવેશ થાય છે. ઉત્પાદન-વહેંચણી અને તેની કિંમતનાં જોડકાંને કારણે કુપોષણ ઉદભવે છે. તેમાં ગરીબાઈનું પાસું ઉમેરાય છે. આ બંને મુખ્ય પરિબળોને કારણે પોષણની ઊણપ એ આપણી મહત્વની આરોગ્યલક્ષી સમસ્યા બને છે. મુખ્ય પોષણની ઊણપોમાં પ્રોટીન-ઊર્જાનું કુપોષણ (protein-energy malnutrition), લોહ (પાંડુતા), વિટામિન એ (રતાંધળાપણું), આયોડિન (ગલગંડ) તથા વિટામિન બી (મોઢું આવવું) વગેરેની ઊણપોનો સમાવેશ થાય છે. તેની સૌથી વધુ અસર શિશુઓ, શાળાએ જવાની ઉંમર કરતાં ઓછી ઉંમરનાં બાળકો – ખાસ કરીને છોકરીઓ, સગર્ભા અને સ્તન્યપાન કરાવતી માતાઓ, જમીનવિહોણા મજૂરો, શહેરી ઝૂંપડપટ્ટીના નિવાસીઓ તથા આદિવાસીઓના આરોગ્ય પર પડે છે. વિશ્વભરમાં ઔદ્યોગિકીકરણે શહેરીકરણ, આવકની વૃદ્ધિ અને આરોગ્યનો વિકાસ સર્જ્યો છે; પરંતુ ભારતમાં વધતા જતા ઔદ્યોગિકીકરણે અને શહેરીકરણે પ્રદૂષણ જન્માવ્યું છે. તેમાં અસમાન વિકાસના ઘટકે સમસ્યામાં ઉમેરો કર્યો છે. વસ્તીવધારો, શિશુઓ અને બાળકોનું સ્વાસ્થ્ય તથા સ્ત્રીઓમાં જોવા મળતા મુખ્ય રોગોમાં ઘટાડો કરવા માટે સ્ત્રીઓનું શિક્ષણ મહત્વનું પરિબળ ગણાય છે; પરંતુ તેના પર સામાજિક, આર્થિક, ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક માન્યતાઓ અને જીવનશૈલીની ઘણી વ્યાપક અસર રહેલી છે.

આ સર્વ પ્રકારની સમસ્યાઓ હોવા છતાં ભારતમાં જન્મદર અને મૃત્યુદર ઘટ્યા છે. 1951માં ભારતમાં મૃત્યુદર 27.4 હતો તે ઘટીને 1991માં 9.8 થયો હતો અને 1997ના ઉપલબ્ધ આંકડા પ્રમાણે તે ઘટીને 8.9 થયો છે. સન 1971માં શહેરી વિસ્તારમાં મૃત્યુદર 9.7 અને ગ્રામવિસ્તારમાં 16.4 હતો. આમ શહેરી અને ગ્રામવિસ્તારો વચ્ચેના મૃત્યુદરમાં સારો એવો (6.7), તફાવત હતો, જે પણ ઘટ્યો છે (3.1). જોકે તેની સામે ગ્રામ અને શહેરી વિસ્તારોમાં જન્મદર ઘટ્યો છે, છતાં તેમની વચ્ચેનો તફાવત હજુ એવો ઘટ્યો નથી. સન 1871માં ગ્રામ જન્મદર 38.9 અને શહેરી જન્મદર 30.1 હતા અને તેમની વચ્ચેનો તફાવત 8.8 હતો; જે 1997માં ઘટીને અનુક્રમે 28.9, 21.5 અને 7.4 થયા છે. સન 1971 અને 1997ના શિશુમૃત્યુદર સરખાવતાં પણ જોવા મળે છે કે ગુજરાત તથા ભારતમાં ગ્રામ, શહેરી તથા એકંદર શિશુમૃત્યુદર ઘટ્યો છે અને ગ્રામ અને શહેરી વિસ્તારોમાં થતો ઘટાડો લગભગ સમાંતર રહ્યો છે (સારણી 3). જોકે સારણી 4માં જોતાં સમજાય છે કે બાળકોના મૃત્યુદરમાં જે કાંઈ ઘટાડો થયો છે તે નવજાતશિશુના મૃત્યુદરમાં થયેલા ઘટાડાને કારણે છે. ગુજરાતમાં 5 વર્ષની સંભવિત ઉંમરે બાળમૃત્યુદરનો જે વધારો દેખાય છે તે વધેલી તબીબી સવલતોને કારણે સુધરેલી નોંધણી હશે એવું તારણ કાઢી શકાય તેમ છે. ભારતમાં માંદગીનો દર એક હજારની વસ્તીએ 108 છે, જ્યારે ગુજરાતમાં તે 74.5થી 80.8 છે. સ્ત્રીઓ અને પુરુષોમાં માંદગીનું પ્રમાણ શહેરી અને ગ્રામવિસ્તારના સંદર્ભે જુદું જુદું રહે છે. તેથી શહેરી પુરુષો અને ગ્રામ સ્ત્રીઓમાં માંદગી નોંધાયેલી જોવા મળે છે. ઉગ્ર (acute) ચેપી રોગોનું પ્રમાણ, સમગ્ર ભારત દેશના સંદર્ભે, ગુજરાતમાં વધુ નોંધાયું છે. કેટલાક નિષ્ણાતોના મતે ગુજરાતમાં માંદગીના નોંધાવાનો દર કદાચ વધુ લોકો આરોગ્ય અને તબીબી સેવાઓનો લાભ લે છે તે છે. વળી, કેટલાક નિષ્ણાતોના મતે મૃત્યુદર ઘટવાને કારણે પણ માંદગીનો દર વધેલો લાગે છે. ગુજરાતમાં, સમગ્ર ભારતના સંદર્ભે, એકંદર મૃત્યુદર, 5 વર્ષે બાળમૃત્યુદર, નવજાતશિશુમૃત્યુદર, શિશુમૃત્યુદર તથા માતૃમૃત્યુદર પણ વધુ છે. વળી ગુજરાતમાં જન્મદર પણ વધુ છે તેમજ પ્રજનનક્ષમતા-દર અને એકંદર પ્રજનનદર પણ, સમગ્ર ભારતના સંદર્ભે, વધુ નોંધાયેલા છે. આમ લગભગ બધા જ મહત્વના આરોગ્યલક્ષી સૂચકાંકોમાં ગુજરાત ભારતના એકંદર આરોગ્યલક્ષી સૂચકાંકોની ર્દષ્ટિએ પાછળ છે.

ભારતમાં વ્યાપકપણે રસીકરણનો કાર્યક્રમ હાથ ધરાયેલો છે અને તેથી નવજાતશિશુનો મૃત્યુદર ઘટ્યો છે. તેને કારણે જ મુખ્યત્વે શિશુમૃત્યુદર તથા બાળમૃત્યુદર પણ ઘટ્યા છે. ગુજરાતનો શિશુમૃત્યુદર કેરળ કરતાં 3.5ગણો વધારે છે. ગુજરાતનાં ગામડાંઓમાં જન્મદર ઘટ્યો છે અને અખિલ ભારતીય દર કરતાં ઓછો થઈ ગયો છે; પણ શહેરોમાંનો દર ભારતીય દર કરતાં વધુ છે. ભારતમાં ગુજરાતનું સિદ્ધિસૂચક સ્થાન મધ્યમ કક્ષાનું છે. તે જન્મદર ઘટાડવામાં ભારતીય રાજ્યોમાં 16મા સ્થાને અને મૃત્યુદર ઘટાડવામાં 14મા સ્થાને છે. એવો અંદાજ છે કે ગુજરાતમાં 60 % સગર્ભા સ્ત્રીઓ અને 6 વર્ષથી નાનાં 40 % બાળકોમાં પાંડુતાનો વિકાર થયેલો છે. અંધાપાનો દર શોધવાના એક સર્વેક્ષણ પ્રમાણે ગુજરાતનાં 6 વર્ષથી નાનાં બાળકોમાં 7.6 % બાળકો તથા ભારતનાં તે ઉંમરનાં સમગ્ર બાળકોનાં 6 % બાળકો વિટામિન ‘એ’ની ઊણપથી થતા અંધાપાથી પીડાય છે.

વિકસિત દેશોમાં 5.6 % GDPના દરે સરકાર અને બીજા 3.5 % GDPના દરે ખાનગી ક્ષેત્રમાં આરોગ્યલક્ષી ખર્ચા થાય છે. આમ તે 9.2%ની નજીકનો દર બને છે. ભારતનો તે માટેનો દર 6 %થી ઓછો છે, જેમાં સરકાર તરફથી 1 % અને ખાનગી ક્ષેત્રનો 4થી 5 %નો ફાળો હોય છે. અખિલ ભારતનો આરોગ્યલક્ષી ખર્ચ 6.47 % છે, જેના સંદર્ભે ગુજરાતમાં સરકારી ખર્ચના 10 % જેટલો ખર્ચ આરોગ્યક્ષેત્રે થાય છે. ગુજરાતમાં અને ખાસ કરીને તેના શહેરી વિસ્તારોમાં આરોગ્ય અને તબીબી સારવારની સવલતો વધુ પ્રમાણમાં છે. હૉસ્પિટલ અને નાનાં દવાખાનાંની સંખ્યા અખિલ ભારતીય સંખ્યાની ર્દષ્ટિએ લગભગ 3ગણી વધુ છે. જોકે શહેરી–ગ્રામ વિસ્તારો વચ્ચે ઉચ્ચ તબીબી સવલતોની ર્દષ્ટિએ તફાવત પણ ગુજરાતમાં વધુ છે.

આરોગ્યલક્ષી વિકાસમાં સર્વગ્રાહી વિકાસયોજનાને બદલે ભારતે ચોક્કસ આરોગ્યલક્ષી સમસ્યાઓને ઉકેલવા માટે વિવિધ આરોગ્યલક્ષી કાર્યક્રમોનું આયોજન કરેલું છે; જેમ કે, માતૃબાળકલ્યાણ-કાર્યક્રમ, કુટુંબકલ્યાણ-કાર્યક્રમ, શીતળા-નાબૂદી-કાર્યક્રમ વગેરે. આ કાર્યક્રમોમાં શીતળાનાબૂદી-કાર્યક્રમને સંપૂર્ણ સફળતા મળી છે, જ્યારે અન્ય કાર્યક્રમમાં નોંધપાત્ર સફળતા પ્રાપ્ત થઈ છે. હાલ પલ્સ પોલિયો કાર્યક્રમ હેઠળ ભારતનાં બધાં જ પાંચ વર્ષથી નાની વયનાં બાળકોને, તેમણે અગાઉ પોલિયોની રસી મેળવેલી હોય કે ન હોય તોપણ, વારંવાર અને નિયત સમયે પોલિયોની રસી આપીને પોલિયોના રોગ(બાળલકવાના રોગ)ની નાબૂદીનું અભિયાન આરંભેલું છે; જેમાં સારી એવી સફળતા મળી રહી છે. મલેરિયા-નાબૂદીનું અભિયાન કુદરતી પરિબળોને કારણે નિષ્ફળ રહ્યું અને તેથી સતત ચાલતા મલેરિયા માટેનો નિયંત્રણ-કાર્યક્રમ હજુ અમલમાં છે. ભારતમાં કુટુંબકલ્યાણ-કાર્યક્રમ અને માતૃબાળકલ્યાણ-કાર્યક્રમની સફળતાના આંકડા ઉપર દર્શાવ્યા છે. આવા પ્રકારના આયોજનને ઊર્ધ્વારોહી આયોજન (vertical planning) કહે છે, જેમાં એક વિષય કે સમસ્યા પરત્વે દરેક તબક્કાનું સંગ્રથિત આયોજન કરાય છે. આ પદ્ધતિમાં અન્ય સમસ્યાઓ માટે વિશિષ્ટ ખર્ચ અને આયોજનની જરૂર પડે છે. હાલ ભારતમાં આવા ઊર્ધ્વારોહી રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમોની આર્થિક અસર અને આર્થિક બોજા અંગે કેટલાક નિષ્ણાતોએ આંગળી ચીંધી છે.

સારણી 1 : ભારત, ગુજરાત અને કેરળમાંનાં આરોગ્ય-પરિમાણો

આરોગ્યનાં પરિમાણો ભારત ગુજરાત કેરળ
જન્મદર 25.60 27.20 17.40
મૃત્યુદર 7.60 8.90 6.30
માતૃમૃત્યુદર 3.89 4.58 2.34
શિશુમૃત્યુદર 62.00 72.00 17.00
પુરુષોનો જન્મસમયે સંભવિત જીવનકાળ 61.53 62.36 68.80
સ્ત્રીઓનો જન્મસમયે સંભવિત જીવનકાળ 62.77 63.39 74.40
નવજાતશિશુમૃત્યુદર 42.30 48.60 15.50
જન્મસમયની આસપાસના સમયકાળમાં નોંધાતો મૃત્યુદર 43.00 42.50 જાણમાં નથી.
જન્મોત્તર મૃત્યુદર 26.40 29.90 8.20
બાળમૃત્યુદર 20.70 23.70 8.40
સામાન્ય પ્રજનનક્ષમતાદર 106.00 118.30 જાણમાં નથી.
કુલ પ્રજનનક્ષમતાદર 3.20 3.50 1.80
એકંદર પ્રજનનદર 1.30 1.60 જાણમાં નથી.

સારણી 2 : ગુજરાત અને ભારતમાં ઘટતા જતા જન્મદર અને મૃત્યુદર

 

ગુજરાત

ભારત

વર્ષ

ગ્રામવિસ્તાર શહેરી વિસ્તાર ગ્રામવિસ્તાર શહેરી વિસ્તાર
  જન્મદર મૃત્યુદર જન્મદર મૃત્યુદર જન્મદર મૃત્યુદર જન્મદર

મૃત્યુદર

1971

42.1 18.1 36.1 13.1 38.9 16.4 30.1 9.7
1991 36.1 12.4 29.8 10.7 35.6 13.7 27.0

7.8

1990

30.2 9.6 28.3 7.2 31.7 10.5 24.7 6.8
1991 28.2 8.8 25.9 7.9 30.9 10.6 24.3

7.1

1995

27.8 3.3 24.0 6.2 30.0 9.8 22.7 6.5
1997 27.0 8.3 22.6 6.2 28.9 9.6 21.5

6.5

સારણી 3 : ગુજરાત અને ભારતમાં શિશુમૃત્યુદર

ગુજરાત ભારત
વર્ષ ગ્રામ-વિસ્તાર શહેરી વિસ્તાર કુલ ગ્રામ-વિસ્તાર શહેરી વિસ્તાર કુલ
1971 155 110 145 138 82 129
1981 123 89 116 119 62 110
1990 79 54 72 86 50 80
1991 73 57 69 87 53 80
1995 68 47 62 80 48 74
1997 69 46 62 77 45 71

સારણી 4 : ગુજરાતમાં શિશુમૃત્યુદર અને 5 વર્ષે બાળમૃત્યુદરમાં

નવજાતશિશુમૃત્યુદર 5 વર્ષે બાળમૃત્યુદર
વિગત શહેરી વિસ્તાર ગ્રામ વિસ્તાર બધા વિસ્તારો શહેરી વિસ્તાર ગ્રામ વિસ્તાર

બધા વિસ્તારો

1989–1996

40.7 59.2 52.9 82.6 126.1 113.3
1996–1999 38.3 43.6 42.3 84.2 108.2

104.0

સારણી 5 : ભારત અને ગુજરાતમાં

માંદગીસૂચક લક્ષણો

ગુજરાત

ભારત

  ગ્રામવિસ્તાર શહેરી વિસ્તાર ગ્રામવિસ્તાર શહેરી વિસ્તાર
પુરુષ/સ્ત્રી 71.6/80.8 95.0/74.5 105.5/108.1 98.2/108.4
કુલ 75.8 84.3 106.7 103.0
ઉગ્ર માંદગી/દીર્ઘકાલીન માંદગી 49.6/5.2 52.8/12.7 77.9/13.2 70.6/18.4
કુલ 21.0 18.8 15.6 14.0

સારણી 6 : વિવિધ રોગોનું વસ્તીપ્રમાણ

દર 1000ની વસ્તીએ પ્રમાણ

વસ્તીવિદ્યાલક્ષી પરિમાણો  

અંધાપો

ક્ષયરોગ કુષ્ઠરોગ અપંગતા છેલ્લા 3 મહિનામાં મલેરિયા
અંશત: પૂર્ણ
શહેરી વિસ્તાર
ઉંમર (વર્ષ) 0-14 1.7 5.6 0.4 જાણમાં નથી. 3.8 30.4
15-59 12.8 3.5 2.1 જાણમાં નથી. 4.6 25.5
60+ 201.5 17.3 1.9 જાણમાં નથી. 12.4 15.4
લિંગ પુરુષ 20.5 5.6 2.1 જાણમાં નથી. 4.8 22.8
સ્ત્રી 25.4 4.7 0.9 જાણમાં નથી. 5.6 30.1
કુલ 22.9 5.2 1.5 જાણમાં નથી. 5.2 26.4
ગ્રામવિસ્તાર
ઉંમર (વર્ષ) 0-14 3.3 6.3 0.4 જાણમાં નથી. 5.0 32.1
15-59 19.5 1.0 5.4 0.4 4.8 34.5
60+ 235.5 16.6 8.3 2.8 12.9 56.3
લિંગ પુરુષ 28.2 4.5 5.3 0.3 6.6 36.7
સ્ત્રી 33.8 3.7 2.4 0.6 4.3 34.0
કુલ 31.0 4.1 3.9 0.4 5.5 35.4
બધા વિસ્તારો                                                  ભારત
ઉંમર (વર્ષ) 0-14 2.8 6.0 0.4 જાણમાં નથી. 4.6 31.5
15-59 17.1 1.9 4.2 0.2 4.7 31.3
60+ 224.4 16.8 6.2 1.9 13.7 43.0
લિંગ પુરુષ 25.5 4.9 4.2 0.2 6.0 31.9
સ્ત્રી 31.0 4.1 1.9 0.4 4.8 32.7
કુલ 28.2 4.5 3.1 0.3 5.4 32.3

સારણી 7 : ગુજરાત અને ભારતમાં મૃત્યુનાં મુખ્ય કારણો (%)

કારણો ભારત ગુજરાત
1990 1990 1996
       1 2 3 4
વૃદ્ધાવસ્થા 24.4 21.5 25.0
શ્વસનતંત્રના રોગો 18.8 20.4 23.0
ક્ષય અને  રુધિરાભિસરણના રોગો 11.1 8.3 10.4
શૈશવકાળના રોગો 9.8 9.1 9.4
અકસ્માત અને ઈજાઓ 8.5 7.7 9.7
તાવ 7.3 6.7 4.4
પાચનતંત્રના રોગો 6.2 3.0 4.5
ચેતાતંત્રના રોગો 4.3 3.4 3.4
સગર્ભા સ્ત્રીના રોગો 1.0 0.9 0.6
અન્ય તકલીફો 8.5 10.1 9.6

સારણી 8 : ગુજરાત અને ભારતમાં

મધ્ય કક્ષા (ટકા) તીવ્ર (ટકા)
ગુજરાત ભારત ગુજરાત ભારત
કુલ 50.8 45.1 11.9 11.1
છોકરા 54.8 45.6 9.6 11.6
છોકરીઓ 45.7 44.6 14.7 10.2

સારણી 9 : ગુજરાત અને ભારતમાં ફલનશીલતાના નોંધાયેલા દર

સૂચક દર ગુજરાત ભારત
1986 1993 1986 1993
સામાન્ય ફલિતતાદર (General fertility rate, GFR) 130.5 110.4 136.5 116.6
સામાન્ય લગ્નસંબંધિત ફલિતતા દર (General marital fertility rate, GMFR) 170.9 145.6 175.6 153.7
કુલ ફલિતતાદર (Total fertility rate, TFR) 3.8 3.2 4.2 3.5
કુલ લગ્નસંબંધિત ફલિતતાદર (Total marital fertility rate, TMFR) 4.9 4.3 5.5 4.9
એકંદર પ્રજનનક્ષમતાદર (Gross reproductive rate) 1.8 1.5 2.0 1.7
સરેરાશ ફલિતતાકાલીન ઉંમર (Mean age of fertility) 27.4 27.0 27.7 27.4

સારણી 10 : ગુજરાતમાં આરોગ્યલક્ષી ખર્ચ (ટકામાં)

વર્ષ

આવક ખાતામાંથી

કૅપિટલ ખાતામાંથી

એકંદર

સામાજિક સેવા વિકાસલક્ષી બજેટ સામાજિક સેવા વિકાસલક્ષી બજેટ કુલ બજેટ NSDP
1986 –87 30.7 15.9 12.1 3.9 0.8 0.3 8.0 2.16
1991 –92 25.3 12.7 9.2 2.1 0.2 0.1 6.2 1.86
1995 –96 21.8 11.1 7.8 2.6 0.2 0.2 6.3 1.19
1999 –00 25.3 14.1 9.3 7.3 1.5 1.1 7.5 જાણમાં નથી.

સારણી 11 : ભારત અને ગુજરાતમાં દર એક લાખની વસ્તીએ ઉપલબ્ધ તબીબી સેવાઓ (1991)

ઉપલબ્ધ સેવા ગુજરાત ભારત
ગ્રામ વિસ્તાર શહેરી વિસ્તાર કુલ ગ્રામ વિસ્તાર શહેરી વિસ્તાર કુલ
હૉસ્પિટલ 0.70 11.26 4.34 0.57 3.51 1.32
દવાખાનાં 9.33 17.78 15.22 1.86 5.38 3.25
સુશ્રૂષા-પથારીઓ 31.34 363.95 145.76 22.26 241.96 78.70
પ્રાથમિક સારવાર-કેન્દ્ર 3.24 3.55
ઉપ-સારવાર-કેન્દ્ર 26.41 20.90
તબીબો 52.98 47.19
પરિચારિકાઓ 59.00 36.86

સારણી 12 : ભારત અને ગુજરાતમાં આરોગ્યલક્ષી ખર્ચ (1990-91)

માથાદીઠ આરોગ્યલક્ષી ખર્ચ (રૂપિયામાં) ગુજરાત ભારત
તબીબી અને આરોગ્યલક્ષી 25.92 29.79
પાણી અને જાહેર સફાઈ 17.12 19.58
પોષણ 7.56 4.15
કુટુંબકલ્યાણ 5.16 6.40
બાળ અને અપંગ કલ્યાણ 1.32 3.48
કુલ માથાદીઠ આરોગ્યલક્ષી ખર્ચ 57.56 63.51
સરકારના કુલ ખર્ચમાં આરોગ્ય ખાતે ખર્ચ (ટકા) 10.38 6.47
સરકારનો આયોજિત ખર્ચ (ટકા) 2.52 2.78

સારણી 13 : ભારત અને ગુજરાતમાં આરોગ્યલક્ષી સેવાઓનો ઉપયોગ

વિગત ગુજરાત ભારત
બહારના દર્દીનો વિભાગ જાહેર સેવા ખાનગી સેવા જાહેર સેવા ખાનગી સેવા
ગ્રામવિસ્તાર – પુરુષ/સ્ત્રી 36.8/38.7 62.2/58.8 40.2/43.3 54.5/50.8
શહેરી વિસ્તાર – પુરુષ/સ્ત્રી 38.7/31.6 57.7/63.2 34.7/33.2 58.8/60.8
હૉસ્પિટલમાં દાખલ દર્દી જાહેર સેવા ખાનગી સેવા જાહેર સેવા ખાનગી સેવા
ગ્રામવિસ્તાર 32.2 67.8 62.0 38.0
શહેરી વિસ્તાર 27.2 72.8 60.1 38.8

કેરળ, ગુજરાત અને ભારતમાંનાં આરોગ્ય પરિમાણો (1) જન્મદર, (2) મૃત્યુદર, (3) માતૃમૃત્યુદર, (4) શિશુમૃત્યુદર, (5) કેરળ, (6) ગુજરાત, (7) ભારત

ગુજરાત અને ભારતનાં શહેરો અને ગામડાંમાં જોવા મળેલા જન્મ અને મૃત્યુદર. (1) ગુજરાતનો ગ્રામ જન્મદર, (2) ભારતનો ગ્રામ મૃત્યુદર, (3) ગુજરાતનો શહેરી જન્મદર, (4) ભારતનો શહેરી જન્મદર, (5) ગુજરાતનો ગ્રામ મૃત્યુદર, (6) ભારતનો ગ્રામ મૃત્યુદર, (7) ગુજરાતનો શહેરી મૃત્યુદર અને (8) ભારતનો ગ્રામ મૃત્યુદર.

શિલીન નં. શુક્લ

આયુર્વેદ

પ્રાચીનકાળથી ભારતમાં જીવન પ્રત્યેની ર્દષ્ટિ સદા વિધાયક રહી છે. ધર્મનો મહિમા છતાં શરીર કે સ્વાસ્થ્યની અવગણના કરાઈ નથી. ઊલટું, શરીરને ધર્મનું પહેલું સાધન માન્યું છે. એટલે આયુર્વેદ છૂટીછવાઈ વૈદકની માહિતીનો સંગ્રહ હોવા છતાં તેને બ્રહ્માજીના નિ:શ્વાસ એવા ઉપવેદનું સ્થાન આપ્યું. તે કોઈ એક વ્યક્તિની રચના નથી. તેના સર્જનમાં અનેક દિવ્ય પુરુષો, ઋષિઓ, આચાર્યો આદિનો ફાળો છે. તેમણે તેમાં પોતાના સંશોધનનું નવું જ્ઞાન ઉમેર્યું. તેમણે તેને સુગ્રથિત કર્યું. તેમણે તેને વિજ્ઞાનનું સ્વરૂપ આપ્યું. બ્રહ્માજી, દક્ષ, પ્રજાપતિ, અશ્વિનીકુમારો, દેવરાજ ઇન્દ્ર, ધન્વંતરિ, કાશ્યપ ઋષિ, ભરદ્વાજ ઋષિ, પુનર્વસુ ઋષિ, આચાર્ય અગ્નિવેશ, પરાશર ઋષિ, મહર્ષિ સુશ્રુત, મહર્ષિ વસિષ્ઠ, મહર્ષિ ભૃગુ, ચ્યવન ઋષિ, આચાર્ય જીવકથી મધ્યયુગમાં વાગ્ભટ, ચરક ઋષિ, ગયદાસ, ઈશ્વરસેન, હેમાદ્રિ, નાગાર્જુન; યશોધર ભટ્ટથી અર્વાચીન યુગમાં શંકરદાનજી શાસ્ત્રી, ઝંડુ ભટ્ટજી, પંડિત શિવશર્મા આદિ સમર્થ આયુર્વેદશાસ્ત્રીઓના પ્રદાનથી સ્વસ્થ મન અને સ્વસ્થ દેહ સાથેના ચિરાયુષ્યનું શાસ્ત્ર નિષ્પન્ન થયું.

આયુર્વેદમાં સોળ મુખ્ય વિદ્યાશાખાઓનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં રોગોનું વર્ગીકરણ, તેમના પ્રકાર, રોગોનાં મૂળ, વયગત રોગો, વ્યવસાયગત રોગો, દેહગત રોગો, ઋતુસંલગ્ન રોગો, આહારદોષના વ્યાધિ, વિચારદોષના વ્યાધિ, આચારદોષના વ્યાધિ આદિ વિષયોની સવિસ્તર ચર્ચા છે. શરીરચનાશાસ્ત્ર, શરીરક્રિયાવિજ્ઞાન, પ્રસૂતિશાસ્ત્ર, ગર્ભવિદ્યા આદિ વિષયોનું વર્ણન આવે છે. ઔષધિશાસ્ત્ર તો તેનો કેન્દ્રસ્થ વિષય છે. દ્રવ્ય તથા વનસ્પતિના ગુણદોષ, રસવિદ્યા, વિષ-વિજ્ઞાન, વાજીકરણ, ચિકિત્સાપદ્ધતિઓ, શલ્ય-શાલાક્ય વિજ્ઞાન, પંચકર્મવિજ્ઞાનનો પણ એમાં સમાવેશ થાય છે.

બૌદ્ધ ધર્મનો પ્રભાવ વધતાં વૈદિક શાસ્ત્રો ઉપેક્ષાનો ભોગ બનતા થયાં. રાજ્યાશ્રય મંદ પડ્યો. એક કાળે તક્ષશિલા, નાલંદા, વિક્રમશિલા, વલભી આદિ વિદ્યાપીઠો દેશપરદેશના હજારો વિદ્યાર્થીઓથી ઊભરાતી હતી. તેમનાં ભવનો વેરાન થવા લાગ્યાં. મુસલમાનોનાં આક્રમણોએ વિદ્યાપીઠોનો નાશ કર્યો; ગ્રંથો બાળી મુકાયા; આચાર્યોનો વધ કરાયો. મંદિરો જે વિદ્યાલયો હતાં તેમ આરોગ્યધામો પણ હતાં. તેમનો પણ વિશાળ પાયે નાશ કરાયો. ત્યારના વિશ્વની સર્વશ્રેષ્ઠ આરોગ્યપ્રણાલીનું પતન થયું. રડ્યાખડ્યા વૈદ્યરાજો છૂટાછવાયા તેમના જ્ઞાનનો લાભ સમાજને આપતા રહ્યા. એમાંથી ડોશીમાનું વૈદું વિકાસ પામ્યું. પરોક્ષ રીતે દરેક ઘર આયુર્વેદનું મંદિર બની રહ્યું.

નવજાગૃતિના યુગમાં યુરોપના દેશોને વિશ્વમાં દૂર દૂર સામ્રાજ્યો સ્થાપવાની અનુકૂળતા મળી. તેથી યુરોપના દેશોમાં ઔદ્યોગિક ક્રાંતિની સાથે આયુર્વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રે પણ ભારે પ્રગતિ થઈ. અંગ્રેજો દ્વારા ભારતમાં પશ્ચિમી આયુર્વિજ્ઞાનની પ્રતિષ્ઠા કરાતાં આયુર્વેદને મોટો ફટકો પડ્યો. આપાતકાલમાં પશ્ચિમી પદ્ધતિનાં ઝડપી લાભદાયી પરિણામો મળતાં જોઈ તેમાં લોકોનો વિશ્વાસ વધ્યો. દેશી પદ્ધતિમાં ‘ટૂંકા’ માર્ગને સ્થાન નહોતું. તેમાંથી શ્રદ્ધા ડગી ગઈ. સ્વતંત્રતા સમયે આયુર્વેદ મરવાને વાંકે જાણે જીવતો હતો.

સ્વતંત્રતા પછી ફરી એક વાર દેશી પદ્ધતિ પ્રત્યે ધ્યાન ગયું. ગાંધીજી જેવા સર્વમાન્ય નેતાએ ‘હિંદ સ્વરાજ્ય’માં વકીલોની સાથે દાક્તરોની આકરી ટીકા કરી. તેમણે દેશી નૈસર્ગિક ઉપચારપદ્ધતિ પર ભાર મૂક્યો. ઘણા દેશપ્રેમી નેતાઓનું ગાંધીજીને સમર્થન મળ્યું. ભારત સરકારે સ્વદેશી ચિકિત્સાપદ્ધતિને એટલે કે આયુર્વેદની પદ્ધતિને પ્રોત્સાહન આપવાની નીતિ સ્વીકારી. પંચવર્ષીય યોજનામાં તેને નિશ્ચિત સ્થાન સાંપડ્યું. હવે પરિસ્થિતિ સુધરવા લાગી. અત્યારે ભારતમાં ફરી એક વાર આયુર્વેદની પ્રતિષ્ઠા સુઢ બની છે. એટલું જ નહિ, વિશ્વ ફલકે પણ ભારતીય ચિકિત્સાપદ્ધતિરૂપે તેને માન્યતા પ્રાપ્ત થઈ છે. પરદેશી બહુરાષ્ટ્રીય પેઢીઓ આયુર્વેદિક સિદ્ધૌષધિઓ માટે પેટન્ટ લેવા પડાપડી કરવા લાગી છે. સ્વતંત્રતાનાં પચાસ વર્ષોમાં આયુર્વેદે પ્રાપ્ત કરેલી સિદ્ધિનું એ પ્રમાણ છે. 1885માં કેન્દ્ર સરકારમાં આરોગ્ય મંત્રાલયમાં આ વિષયમાં વિશેષ વિભાગ સ્થાપવામાં આવ્યો છે. ઈસુની વીસમી સદીના અંતે આ ક્ષેત્રે પ્રવર્તતી સ્થિતિનું અવલોકન રસપ્રદ છે.

શિક્ષણ

1999ના વર્ષમાં સ્નાતક કક્ષાનું શિક્ષણ આપતી આયુર્વેદિક કૉલેજો દેશમાં 305 હતી. અનુસ્નાતક શિક્ષણની સગવડ 47 કૉલેજોમાં હતી. સ્નાતક કક્ષામાં પ્રવેશ માટે 6,300 બેઠકો ઉપલભ્ય હતી. અનુસ્નાતક કક્ષાએ બેઠકસંખ્યા 437 હતી. આ શિક્ષણવાળા સ્નાતકો તથા અનુસ્નાતકો દેશી વૈદ્યો, વૈદકના પ્રાધ્યાપકો તથા આયુર્વેદની વિશેષ શાખાના નિષ્ણાતો બને છે. દેશી વૈદ્યકસંલગ્ન અન્ય આરોગ્યનિષ્ણાતો, જેમ કે, કંપાઉન્ડર, પરિચારિકા, ઔષધનિર્માતા આદિના પ્રશિક્ષણ માટે 24 વિદ્યાલયો હતાં.

ચિકિત્સા-વ્યવસાય અને સેવાક્ષેત્ર : 1998માં ભારતમાં સરકારી, બિનસરકારી અને સરકારી અનુદાનથી ચાલતાં આયુર્વેદિક રુગ્ણાલયો(hospitals)ની સંખ્યા 2,189ની હતી. તેમાં પથારીઓની સંખ્યા 33,145ની હતી. દેશમાં સર્વ પ્રકારનાં આયુર્વેદિક ચિકિત્સાલયોની સંખ્યા 14,252 હતી. તેમાં સરકારી, જિલ્લા પંચાયતનાં, નગરપાલિકાનાં, અનુદાનથી ચાલતાં તથા બીજાં એ પ્રકારનાં ચિકિત્સાલયોનો સમાવેશ થાય છે. આમાં વૈદ્યોનાં નિજી ચિકિત્સાલયોનો સમાવેશ થતો નથી.

1999ના આરંભે દેશમાં વ્યાવસાયિક રૂપે માન્ય વૈદ્યોની સંખ્યા 3,66,812 હતી. આમાં કૉલેજના પદવીધારકો 2,70,348 હતા અને ગુરુપરંપરાદિ અન્ય પદ્ધતિના તથા ગ્રામીણ વૈદ્યની ભૂમિકા પર માન્યતાપ્રાપ્ત નોંધાયેલા વૈદ્યોની સંખ્યા 98,148 હતી. આમાં હાડવૈદ્ય તથા અનુભવને આધારે ઘરખાનગી વૈદું ચલાવતા પદવી કે પ્રમાણપત્ર વિનાના વૈદ્યોનો સમાવેશ થતો નથી.

ઔષધનિર્માણ

દેશી પદ્ધતિમાં પ્રારંભે વૈદ્યરાજ પોતે અથવા તેમના સહાયકો રોગી માટે કાચાં ઓસડમાંથી માત્રા અનુસાર ઔષધિનાં મિશ્રણ કરી પડીકીઓ બાંધી આપતા હતા. કેટલીક વાર વૈદ્યરાજ કેવળ ઔષધિની વિગતો જ લખી આપતા, જે રોગીએ કરિયાણાવાળાને ત્યાંથી કાચી ઓસડ રૂપે મેળવી સૂચના અનુસાર પ્રક્રિયા કરીને ઠરાવેલી માત્રામાં લેવાની રહેતી. રોગીઓ થોડા આવતા તથા ઔષધિઓની પરખ અઘરી હતી ત્યારે આ પદ્ધતિ અનુકૂળ અને આવશ્યક હતી. પ્રચાર, પ્રશિક્ષણ અને પ્રોત્સાહનના પરિણામે આયુર્વેદમાં લોકોની રુચિ વધી. પશ્ચિમી પદ્ધતિની જેમ તૈયાર ઔષધોની આવશ્યકતા અનુભવાઈ. ઝંડુ, ઊંઝા, સાંડૂ, ગુરુકુલ, રસશાળા, દુગ્ધાનુપાન, ધૂતપાપેશ્વર, વૈદ્યનાથ, ડાબર બર્મન આદિ થોડી આયુર્વેદિક ઔષધિ નિર્માણ કરતી ફાર્મસીઓ ઝડપથી વધતી માંગને પહોંચી વળવા સક્ષમ નહોતી. આયુર્વેદિક ફાર્મસીઓને ઉત્તેજન આપવાની સરકારી નીતિને સારો પ્રતિભાવ સાંપડ્યો. ઊંચી કક્ષાની આધુનિક સ્વરૂપની આયુર્વેદિક ઔષધિઓ બનાવવા સંખ્યાબંધ ફાર્મસીઓ ઊભી થઈ. 1999ના આરંભે દેશમાં નોંધાયેલી આયુર્વેદિક ફાર્મસીઓની સંખ્યા 8,405 હતી. આ આંકડામાં 549 યુનાની ફાર્મસી તથા 417 સિદ્ધ ઔષધિની ફાર્મસીઓનો સમાવેશ થતો નથી. ગૃહઉદ્યોગની રીતે વનસ્પતિ ઔષધિઓ બનાવતા એકમોની સંખ્યા ઘણી મોટી છે. આ ઉપરાંત લોન-લાયસન્સવાળી અન્ય ફાર્મસીઓ પણ છે. તેમની વિગતો : આયુર્વેદિક 458; યુનાની 4 અને સિદ્ધ 6.

ઔષધિવિકાસ

આયુર્વેદમાં વનસ્પતિમાત્ર ઔષધિ છે. ચંદ્રમાંથી વરસતું અમૃત ગ્રહણ કરીને દરેક વનસ્પતિ જીવનદાયી ઔષધિ બને છે. ફાર્મસીઓની સંખ્યા વધતાં કાચી ઔષધિની માંગ પણ ઝડપથી વધી. તેને અનુલક્ષીને મોટી માત્રામાં ઉપયોગી તથા દુર્લભ ગણાતી વનસ્પતિઓના રોપણ અને સંવર્ધન માટે પણ વિકાસ યોજના હાથ ધરાઈ. હવે કૃષિમંડળો, ફાર્મસીઓ તથા વ્યક્તિગત ધોરણે ઔષધોપયોગી વનસ્પતિની વૈજ્ઞાનિક ઢબે ખેતી કરવામાં આવે છે. આ પ્રવૃત્તિનો એટલો સારો વિકાસ થયો છે કે હવે પરદેશમાં ઔષધિ-નિકાસની ઊજળી તકો પ્રાપ્ત થઈ છે. 1999માં આ ક્ષેત્રે પંદર સંસ્થાઓ કાર્યરત હતી. તેમને વાર્ષિક અનુદાન 76 લાખ રૂપિયા અપાયું હતું.

સંશોધન

આયુર્વેદનો વિકાસ છેલ્લાં એક હજાર વર્ષોથી સ્થગિત થઈ ગયો હતો. આ ગાળામાં પશ્ચિમમાં શરીરશાસ્ત્ર, આરોગ્યશાસ્ત્ર તથા આયુર્વિજ્ઞાન ક્ષેત્રે પ્રચંડ પ્રગતિ થઈ. આયુર્વેદે પણ આધુનિક જીવનની આવશ્યકતાઓને અનુરૂપ થવું અનિવાર્ય હતું. આ માટે ભારત સરકારે ‘ભારતીય ચિકિત્સા પદ્ધતિઓ’એ નામે ક્ષેત્ર રચી તેમાં આયુર્વેદ, સિદ્ધ, યુનાની, આમચી, તિબેટી, નિસર્ગોપચાર અને યોગના વિષયોમાં સંશોધન-કાર્યક્રમ અમલમાં મૂક્યો. આ વ્યાપક કાર્યક્રમ હેઠળ શિક્ષણસુધાર, સંશોધનમૂલક અભ્યાસ, ઔષધિમૂલક વનસ્પતિવિકાસ, ઔષધનિર્માણ માનકોનું નિર્ધારણ અને ઔષધપરીક્ષણની સુવિધા જેવી પ્રવૃત્તિઓનો આરંભ કરાયો. આની પાછળ ખર્ચાતી રકમ પ્રથમ પંચવર્ષીય યોજનાના રૂ. 40 લાખથી વધતી વધતી નવમી યોજનામાં 2.66 અબજ રૂપિયાની પેલી પાર પહોંચી છે. તેની વૃદ્ધિ ચાલુ છે. દરેક પદ્ધતિના ભિન્ન ઔષધકોશ(pharmacopeia)ની સત્તાવાર રચના માટે સમિતિઓ સક્રિય છે. 1970માં આ માટે ગાઝિયાબાદમાં પ્રયોગશાળાની સ્થાપના કરાઈ. કાચી ઔષધિનું તેનું સંગ્રહાલય અતિ સમૃદ્ધ છે. અહીં ઔષધવિશ્લેષણનું પ્રશિક્ષણ આપતું વિદ્યાલય પણ છે. દરેક ચિકિત્સા-પદ્ધતિની સંશોધન માટેની કેન્દ્રીય પરિષદ રચવામાં આવી છે. 1988માં દિલ્હીમાં રાષ્ટ્રીય આયુર્વેદ વિદ્યાપીઠની સ્થાપના કરવામાં આવી. તેમાં ઉચ્ચ શિક્ષણની વ્યવસ્થા છે. આ ઉપરાંત, જયપુરમાં રાષ્ટ્રીય આયુર્વેદ સંસ્થાન, બૅંગાલુરુમાં યુનાની ચિકિત્સા સંસ્થાન તથા પુણેમાં નિસર્ગોપચાર સંસ્થાન પ્રચાર, પ્રશિક્ષણ, પ્રોત્સાહન આદિ કાર્યો કરે છે. ઔષધીય વનસ્પતિના વિકાસ માટે ભારત સરકારના આરોગ્ય મંત્રાલયમાં ઔષધીય વનસ્પતિ કક્ષની રચના કરાઈ છે. અલમોડા પાસે મોહનમાં વિશ્વસનીય ઔષધિનિર્માણ નિગમની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. 1983થી તે વૈદ્યોની માંગ અનુસાર શુદ્ધ ઔષધિઓ પૂરી પાડે છે. લગભગ બધાં રાજ્યોમાં સંશોધન એકમો તથા કેન્દ્રો ચાલે છે. બીજી મહત્વની સંશોધનસંસ્થાઓ આ પ્રમાણે છે :

1. સેન્ટ્રલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑવ્ રિસર્ચ ઇન ઇન્ડિજિનસ સિસ્ટમ્સ ઑવ્ મેડિસિન, જામનગર, સ્થાપના 1953

2. સ્નાતકોત્તર આયુર્વેદ સંસ્થાન, કાશી; હિન્દુ વિદ્યાપીઠ, વારાણસી, 1963

3. અખિલ ભારતીય આયુર્વેદ અનુસંધાન સંસ્થાન, નાગપુર

4. અખિલ ભારતીય આયુર્વેદ અનુસંધાન સંસ્થાન, દિલ્હી

કેરળમાં આયુર્વેદ ટ્રસ્ટ સંસ્થા, સંશોધન અને ઉપચારમાં કાર્યરત છે.

નોંધપાત્ર ફાર્મસીઓની સૂચિ :

1. અડ્યાર ફાર્મસી, પ્રજાપુરમ્ (કેરળ)

2. આત્માનંદ સરસ્વતી સહકારી ફાર્મસી, સૂરત(ગુજરાત)

3. આયુર્વેદ રસશાળા, પુણે (મહારાષ્ટ્ર)

4. આર્ય ઔષધ ફાર્માસ્યૂટિકલ પ્રા. લિ., ઇંદોર (મ. પ્ર.)

5. આર્ય વૈદ્યશાળા, કોષ્ટકલ (કેરળ)

6. ઊંઝા ફાર્મસી, ઊંઝા તથા અમદાવાદ (ગુજરાત, સ્થા. 1874)

7. એલારસિન ફાર્મસી, મુંબઈ (મહારાષ્ટ્ર)

8. ઔષધિભવન, આયુર્વેદિક સેવાસંઘ, નાસિક (મહારાષ્ટ્ર)

9. કૃષ્ણગોપાલ આયુર્વેદ ભવન, કાલેડી–બોગલા (રાજસ્થાન)

10. ગર્ગ વનૌષધિ ભંડાર, વિજયગઢ (અલીગઢ) (ઉ.પ્ર.)

11. ગુરુકુલ કાંગડી ફાર્મસી, હરિદ્વાર (ઉ.પ્ર.)

12. ચરક ફાર્મસી, મુંબઈ (મહારાષ્ટ્ર)

13. ઝંડુ ફાર્માસ્યૂટિકલ વર્ક્સ, મુંબઈ (મહારાષ્ટ્ર)

14. ડાબર (ડા. એસ. કે. બર્મન) પ્રા. લિ., કોલકાતા, 1833

        (પશ્ચિમ બંગાળ)

15. ડાબર (ડા. એસ. કે. બર્મન) પ્રા. લિ. (દિલ્હી)

16. ડેક્કન આયુર્વેદાશ્રમ ફાર્મસી, હૈદરાબાદ (આં.પ્ર.)

17. દત્તાત્રેય કૃષ્ણ (ડી. કે.), સાંડૂ આયુર્વેદિક ફામર્ર્સી, મુંબઈ

        (મહારાષ્ટ્ર)

18. દીનદયાલ ઔષધિ પ્રા. લિ., ગ્વાલિયર (મ.પ્ર.)

19. ધન્વંતરિ આયુર્વેદિક ફાર્મસી, વિજયગઢ (અલીગઢ), (ઉ.પ્ર.)

20. ધૂતપાપેશ્વર (પનવેલ) પ્રા. લિ., પનવેલ (મહારાષ્ટ્ર)

21. નાગાર્જુન આયુર્વેદિક ફાર્મસી, અમદાવાદ (ગુજરાત)

22. પ્રાણાચાર્ય આયુર્વેદિક સંસ્થાન, વિજયગઢ (અલીગઢ) (ઉ.પ્ર.)

23. બેંગાલ કેમિકલ્સ ઍન્ડ ફાર્માસ્યૂટિકલ વર્કસ, કોલકાતા

        (પ. બંગાળ)

24. ભારતીય ઔષધનિર્માણશાળા (બાન) રાજકોટ, (ગુજરાત)

25. ભુવનેશ્વરી ઔષધશાળા, ગોંડલ (ગુજરાત)

26. મહર્ષિ આયુર્વેદિક ફાર્મસી, દિલ્હી

27. મુલતાની ફાર્માસ્યૂટિકલ, નવી દિલ્હી

28. મેવાડ આયુર્વેદિક વર્ક્સ પ્રા. લિ., ઉદયપુર (રાજસ્થાન)

29. રસશાળા ઔષધાલય, ગોંડલ (ગુજરાત)

30. રાજવૈદ્ય શીતલપ્રસાદ ઍન્ડ સન્સ, દિલ્હી

31. વાસુ ફાર્માસ્યૂટિકલ, વડોદરા (ગુજરાત)

32. વૈદ્યનાથ આયુર્વેદ ભવન પ્રા. લિ. (સ્થા. 1892), કોલકાતા

33. વ્યાસ ફાર્માસ્યૂટિકલ પ્રા. લિ., ઇંદોર (મ.પ્ર.)

34. સાધના ઔષધાલય, ઢાકા (બાંગલાદેશ)

35. હમદર્દ દવાખાના (યુનાની), દિલ્હી

36. હિમાલય ડ્રગ કંપની, મુંબઈ (મહારાષ્ટ્ર)

સામયિકો : સાક્ષરતાના પ્રસાર સાથે લોકોમાં વર્તમાનપત્રો અને સામયિકો વાંચવામાં રુચિ જાગી. આરોગ્ય વિશે સભાનતા જાગતાં વર્તમાનપત્રોમાં તે વિષયના સ્તંભો લખાતા થયા તથા વિશેષ સામયિકો પણ પ્રગટ થવા લાગ્યાં. તેમાં સ્વાભાવિક રીતે દેશી વૈદ્યકનો પ્રભાવ વધારે રહ્યો. કેટલાંક નોંધપાત્ર સામયિકોની સૂચિ અત્રે આપી છે.

આયુર્વેદ વિષયનાં સામયિકોની સૂચિ :

1. આયુર્વેદ મહાસંમેલનપત્રિકા (હિન્દી), નિખિલ ભારતીય આયુર્વેદ મહાસંમેલન, દિલ્હી

2. આયુર્વેદ વિકાસ (હિન્દી), ડાબર (ડા. એસ. કે. બર્મન), કોલકાતા

3. આરોગ્ય સંજીવની (હિન્દી), પાયોનિયર બુક કંપની, મુંબઈ

4. ધન્વંતરિ (હિન્દી), ધન્વંતરિ કાર્યાલય, વિજયગઢ (અલીગઢ)

5. નાગાર્જુન (અંગ્રેજી), નાગાર્જુન પ્રેસ, કોલકાતા

6. નિરામય (ગુજરાતી), ગુજરાત વિકાસ મંડળ ટ્રસ્ટ, અમદાવાદ

7. નીરોગધામ (હિન્દી), નીરોગધામ કાર્યાલય, ઈંદોર

8. નીરોગસુખ (હિન્દી), નીરોગસુખ કાર્યાલય, જયપુર

9. મહેતા નીરોગધામ (ગુજરાતી), મહેતા નીરોગધામ કાર્યાલય, વડોદરા

10 સચિત્ર આયુર્વેદ (હિન્દી), વૈદ્યનાથ આયુર્વેદ ભવન

11 સુધાનિધિ (હિન્દી), સુધાનિધિ કાર્યાલય, વિજયગઢ (અલીગઢ)

ગુજરાતમાં આયુર્વેદ વિકાસ

ભારતમાં કેટલાંક ક્ષેત્રોમાં ગુજરાત રાજ્ય પહેલ કરનારું રહ્યું છે. આયુર્વેદ વિકાસક્ષેત્ર આવું ક્ષેત્ર છે. પહેલી આયુર્વેદિક કૉલેજ પાટણમાં 1923માં સ્થપાઈ. 1924માં સૂરતમાં, 1938માં નડિયાદમાં અને 1946માં જામનગરમાં આયુર્વેદ કૉલેજો સ્થપાઈ. ત્યાં જ 1956માં અનુસ્નાતક શિક્ષણનો આરંભ થયો. જામનગરમાં જ દેશની પ્રથમ આયુર્વેદિક યુનિવર્સિટી 1967માં સ્થપાઈ. અત્યારે ગુજરાતમાં આયુર્વેદશિક્ષણની ઉત્તમ વ્યવસ્થા છે. શાસને આયુર્વેદ વિકાસ મંડળની સ્થાપના કરી છે. તે બીજી પ્રવૃત્તિઓ અંતર્ગત અદ્યતન ફાર્મસી દ્વારા ઉત્તમ આયુર્વેદિક ઔષધોનું નિર્માણ કરી સસ્તા મૂલ્યે રાજ્યભરમાં તેને સુલભ બનાવે છે. લોકોમાં આયુર્વેદ પ્રત્યે સારી જાગરુકતા પ્રવર્તતી થઈ છે.

બળદેવપ્રસાદ પનારા

ઇતિહાસ

પુરાતત્વવિદોએ ખોદકામ કરીને હડપ્પીય સંસ્કૃતિના અવશેષો સિંધુ નદીના કાંઠેથી શોધી કાઢ્યા છે. આ સંસ્કૃતિનાં કેન્દ્રોમાંનું હડપ્પા પશ્ચિમ પંજાબ(હાલ પાકિસ્તાન)ના મૉંટગોમરી જિલ્લામાં અને મોહેં-જો-દડો સિંધના લારખાના જિલ્લામાં આવેલાં છે. આ ઉપરાંત રાજસ્થાનમાં કાલીબંગન, ઉત્તરપ્રદેશમાં આલમગીર, ગુજરાતમાં લોથલ, રંગપુર, રોજડી, ધોળાવીરા વગેરે સ્થળેથી પ્રાચીન અવશેષો મળી આવ્યા છે.

મોહેં-જો–દડોનું સ્નાનાગાર

આશરે ઈ. પૂ. 3000 વર્ષ અગાઉ આ સંસ્કૃતિનો વિકાસ થયો હતો. આ સંસ્કૃતિનાં હડપ્પા, મોહેં-જો-દડો નગરોનું બાંધકામ પૂર્વ-આયોજિત હતું. મકાનો હારબંધ અને રસ્તાઓ એકબીજાને કાટખૂણે છેદતા. આ નગરોમાં ભૂગર્ભ ગટર યોજના અને જાહેર સ્નાનગૃહો હતાં. લોથલમાં પણ રસ્તા પહોળા, સીધા અને એકબીજાને કાટખૂણે કાપતા હતા તથા ધોરી માર્ગો પહોળા હતા. લોથલના પૂર્વ છેડે વહાણ લાંગરવા માટે વિશાળ ધક્કો બાંધ્યો હતો. આ નગરોમાં વ્યવસ્થિત રાજ્યતંત્ર હોવાનું પ્રતીત થાય છે. ત્યાં વસતા લોકો સંભવત: દ્રવિડો હતા. તેઓ ખેતી કરી અનાજ ઉગાડતા હતા. લોકો વૈવિધ્યપૂર્ણ આભૂષણો પહેરતા હતા. તેઓ માટીનાં આકર્ષક તથા વિવિધ આકારનાં નાનાંમોટાં વાસણો વાપરતા હતા. કારીગરો તાંબું, કાંસું અને સોનાની અનેક વસ્તુઓ બનાવતા હતા. વેપારીઓ જળ અને જમીન માર્ગે સુમેરિયા, બૅબિલોન, ઇરાન, અરબસ્તાન, ઇજિપ્ત, અફઘાનિસ્તાન, બલૂચિસ્તાન વગેરે દેશો સાથે વેપાર કરતા. આ નગરોમાંથી મળેલી મુદ્રાઓ તથા તામ્રપટ્ટિકાઓ ઉપરનું લખાણ વાંચી શકાયું નથી. લોકો સામાન્ય રીતે સુતરાઉ કાપડનો પોશાક પહેરતા હતા. આશરે ઈ. પૂ. 1700માં આ સંસ્કૃતિનો લોપ થયો. ઈ. પૂ. 2000ના અરસામાં મધ્ય એશિયામાંથી આર્યો ભારતમાં આવ્યા અને પંજાબમાં સપ્તસિંધુના પ્રદેશમાં તેમની વસાહતો સ્થાપી. તેમણે પોતાના કરતાં વધારે સંસ્કારી દ્રવિડો સાથે લડાઈઓ કરી, તેમને હરાવીને દૂર હઠાવ્યા. આર્યોની અનેક ટોળીઓ હતી જેમાં પંચજન, ભરત, શ્રુંજય, પુરુ, યદુ વગેરે મુખ્ય હતી. તેઓ ગોરા, ઊંચા અને મજબૂત બાંધાના હતા. તે સમયનો દશ રાજાઓની લડાઈનો બનાવ મહત્વનો હતો. ભરત અને પુરુ નામની ટોળીઓ વચ્ચેની લડાઈમાં ભરત ટોળીના રાજા સુદાસે દશ રાજાઓના વિશાળ લશ્કરને પરાજય આપ્યો હતો. સૌથી મહત્વની આર્યોની ટોળી ભરતોની હતી. તે  ઉપરથી આ દેશનું નામ ‘ભારત’ પડ્યું. ઉત્તરમાં હિમાલયથી દક્ષિણમાં વિંધ્યાચળ પર્વત સુધીના તથા અફઘાનિસ્તાનથી બંગાળ સુધીના પ્રદેશનું ‘આર્યાવર્ત’ નામ પ્રચલિત થયું. આર્યાવર્તનાં મહત્વનાં ચાર આર્ય રાજ્યો હતાં : (1) હસ્તિનાપુર(કુરુક્ષેત્ર)માં ભરત કે કુરુ, (2) બ્રહ્માવર્તમાં ત્રિત્સુ, (3) પંજાબની ઉત્તરે પુરુ અને (4) યમુના નદીની દક્ષિણે યાદવ ટોળીનું ઇન્દ્રપ્રસ્થમાં રાજ્ય હતું. ઉત્તર વેદકાલીન સમયમાં સરસ્વતી અને ગંગા નદીઓના દોઆબના પ્રદેશમાં કુરુ અને પાંચાલોએ, કોશલ અને કાશીના વિસ્તારો વિદેહોએ અને વર્ધાની ખીણ સુધીના પ્રદેશો વિદર્ભોએ કબજે કર્યા. તેની આગળના પ્રદેશોમાં પૂર્વ બંગાળમાં અંગ લોકો, દક્ષિણ બિહારમાં મગધો, ઉત્તર બંગાળમાં પુંદ્રો, વિંધ્યાચળનાં જંગલોમાં પુલિંદો અને શબરો તથા ગોદાવરી નદીની ખીણના પ્રદેશોમાં આંધ્ર લોકોએ વસવાટ કર્યો. આ યુગમાં પરિક્ષિત્ અને જનમેજય જેવા શક્તિશાળી રાજાઓ થઈ ગયા. આર્યોએ રચેલું વૈદિક સાહિત્ય વિશ્વનું સૌથી પ્રાચીન સાહિત્ય છે. સૌપ્રથમ ઋગ્વેદની અને પછી યજુર્વેદ, સામવેદ અને અથર્વવેદની રચના થઈ. વેદોની ભાષા સંસ્કૃત છે અને તે ઘણુંખરું કાવ્યના રૂપમાં છે. તે પછી બ્રાહ્મણ ગ્રંથો, આરણ્યકો, ઉપનિષદો, વેદાંગો, ષડ્દર્શન તથા મહાકાવ્યોની રચના કરવામાં આવી. ઈ. પૂ. 800થી 500 દરમિયાન ઋષિઓ દ્વારા 108 ઉપનિષદો લખવામાં આવ્યાં. મહાકવિ વાલ્મીકિએ 24,000 શ્લોકોમાં રામાયણ તથા મહર્ષિ વેદવ્યાસે એક લાખ શ્ર્લોકોમાં મહાભારતની રચના કરી. ભારતના કરોડો લોકોને આ બે ગ્રંથોએ એક પ્રેમસાંકળે બાંધી, દેશમાં સાંસ્કૃતિક એકતાનું સર્જન કર્યું છે. મહાભારતના એક ભાગ રૂપે રજૂ થયેલ શ્રીમદભગવદગીતા જ્ઞાતિ, જાતિ કે ધર્મના ભેદભાવ વિના પ્રત્યેક માનવીને જીવન પ્રત્યેનો સાચો ર્દષ્ટિકોણ સમજાવે છે.

વેદોના સમયમાં સરકારનું સ્વરૂપ રાજાશાહીનું હતું. લોકોનું પ્રતિનિધિત્વ ધરાવતી સભા અને સમિતિ જેવી સંસ્થાઓ રાજાની આપખુદ સત્તાને નિયંત્રણમાં રાખતી. આર્યોએ સમાજને બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર એમ ચાર વર્ણોમાં વહેંચી દીધો હતો. વ્યક્તિના જીવન વિશે વિચાર કરીને બ્રહ્મચર્યાશ્રમ, ગૃહસ્થાશ્રમ, વાનપ્રસ્થાશ્રમ અને સંન્યસ્તાશ્રમ એમ ચાર વિભાગોમાં વહેંચી દીધું હતું.

ઈ. પૂ.ની છઠ્ઠી સદીમાં ભારતમાં ધાર્મિક ક્રાંતિ થઈ. વૈશાલીના રાજા સિદ્ધાર્થના પુત્ર વર્ધમાને ગૃહત્યાગ કરી, તપ કર્યા બાદ તે મહાવીર કહેવાયા, તેમણે જૈન ધર્મનો પ્રચાર કર્યો. કપિલવસ્તુના રાજા શુદ્ધોદનના પુત્ર સિદ્ધાર્થે તપ કરી, બુદ્ધ થયા બાદ ધર્મ-ચક્ર-પ્રવર્તન કર્યું. આ સમયે અંગ, મગધ, કાશી, કોશલ, વજ્જિ, મલ્લ, ચેદિ, વત્સ, કુરુ, પંચાલ, મત્સ્ય, શૂરસેન, અશ્મક, અવંતિ, ગંધાર અને કંબોજ આ 16 મહાજન પદો તથા કેકય, મદ્રક, કલિંગ, વિદર્ભ, આંધ્ર વગેરે અન્ય રાજ્યો પણ હતાં. તેમાં પણ મગધ, કોશલ, અવંતિ અને વત્સ મોટાં રાજ્યોમાંથી છેલ્લાં બે રાજ્યોએ વર્ચસ્ ગુમાવ્યું. તે પછી કોશલ-નરેશ પ્રસેનજિતને મગધનરેશ અજાતશત્રુએ હરાવી મગધની સર્વોપરિતા સ્થાપી. ઈ. પૂ. 326માં મૅસિડોનિયાના રાજા ઍલેક્ઝાંડરે ઉત્તર ભારત પર આક્રમણ કર્યું. પંજાબના રાજા પુરુ તથા કઠ ગણરાજ્યે તેનો સખત પ્રતિકાર કર્યો. છેવટે તેણે પીછેહઠ કરવી પડી. ત્યારબાદ કૌટિલ્યની મદદથી ચન્દ્રગુપ્ત મૌર્યે ધનનંદને હરાવી મગધ કબજે કર્યું, તેણે પોતાની શક્તિશાળી સેનાની મદદથી ભારતમાં પ્રથમ સામ્રાજ્ય સ્થાપ્યું. તેના પુત્ર બિંદુસારે 25 વર્ષ રાજ્ય કર્યા બાદ ઈ. પૂ. 272માં અશોક ગાદીએ બેઠો. તેણે કલિંગ પર વિજય મેળવ્યા બાદ શસ્ત્રસંન્યાસ લઈને બૌદ્ધ ધર્મનો દેશવિદેશમાં પ્રચાર કર્યો. તે માટે તેણે દેશભરમાં ખડકલેખો, ગુફાલેખો અને સ્તંભલેખો કોતરાવ્યા. અશોક પછી મૌર્યવંશની પડતી શરૂ થઈ. ઈ. પૂ. 180માં રાજા બૃહદ્રથની હત્યા કરીને તેના બ્રાહ્મણ સેનાપતિ પુષ્પમિત્રે શૂંગ વંશ સ્થાપ્યો. તે દરમિયાન વિદેશીઓએ ભારત પર હુમલા કરી સરહદના પ્રદેશો જીતી લીધા. દિમેત્રિયસ અને મિનેન્ડર ગ્રીક શાસકો હતા. ઈ. સ. 100ના અરસામાં મધ્ય એશિયાના કુષાણ જાતિના કનિષ્કે કાશ્મીર, પંજાબ, સિંધ, સૌરાષ્ટ્ર રાજપૂતાના વગેરે પ્રદેશોમાં રાજ્ય સ્થાપ્યું હતું. દક્ષિણ ભારતમાં સાતવાહન વંશના ગૌતમીપુત્ર શાતકર્ણી અને વાસિષ્ઠિ પુલુમાવી, જેવા પ્રતાપી રાજાઓ થઈ ગયા. ઈ. સ. 300 પછી ગુપ્ત વંશના સમુદ્રગુપ્ત (335–375) ચંદ્રગુપ્ત બીજો (380–414) અને સ્કંદગુપ્ત (455–468) જેવા પરાક્રમી સમ્રાટોએ રાજ્યવિસ્તાર કરવા સાથે વિદ્યા અને કલાને પ્રોત્સાહન આપ્યું. ચીની મુસાફર ફાહિયાન ગુપ્તોના શાસનતંત્રથી પ્રભાવિત થયો હતો. ગુપ્ત યુગમાં સમાજ સુખી અને સમૃદ્ધ હતો. વેપારીઓ દેશ-વિદેશ સાથે વેપાર કરતા હતા. ગુપ્ત સમ્રાટો પરમ ભાગવત હતા. તે સાથે તેઓ ધાર્મિક સહિષ્ણુતામાં પણ માનતા હતા. નાલંદા વિશ્વવિદ્યાલયમાં અનેક વિષયોમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ અપાતું હતું, બૌદ્ધ વિદ્ધાન વસુબંધુ, નાલંદાના આચાર્ય શાંતિરક્ષિત, ધર્મપાલ, ગુણમનિ, શીલભદ્ર જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ ધરાવતા પ્રખર વિદ્વાનો આ સમયે થઈ ગયા. પ્રથમ કક્ષાના સંસ્કૃત સાહિત્યની રચના આ સમયે થઈ. મહાકવિ કાલિદાસ આ સમયના સંસ્કૃત ભાષાના શ્રેષ્ઠ કવિ હતા. આ ઉપરાંત વિજ્ઞાન, શિલ્પ, સ્થાપત્યનો પણ નોંધપાત્ર વિકાસ થયો હતો. સ્કંદગુપ્તે ઘાતકી હૂણ લોકોને હાંકી કાઢી મહાન દેશભક્તિ દાખવી હતી. હૂણ જાતિનો રાજા મિહિરગુલ ધર્મઝનૂની અને ક્રૂર હતો. સમ્રાટ હર્ષે (606–647) થાણેશ્વરના નાના રાજ્યમાંથી ઉત્તર ભારતમાં સામ્રાજ્ય સ્થાપ્યું. તે સંસ્કારી અને ધર્મપ્રિય રાજવી હતો. તેનો સમકાલીન વાતાપીનો પુલકેશી બીજો (609–642) ચાલુક્ય વંશનો શક્તિશાળી સમ્રાટ હતો. દક્ષિણ ભારતમાં ચોલ, પાંડ્ય અને ચેરા (કેરલ) રાજવીઓના સમયમાં વેપારઉદ્યોગનો વિકાસ થવાથી તે પ્રદેશની સમૃદ્ધિ વધી અને સાંસ્કૃતિક વિકાસ પણ થયો. આ તામિલ રાજ્યોની માહિતી સંગમ સાહિત્યમાંથી મળે છે.

ઈ. સ. 647થી 1200 સુધીના સમયગાળાને રાજપૂત યુગ કહેવામાં આવે છે. એશિયાના અનેક દેશોમાં ઇસ્લામનો ફેલાવો થયો હતો, ત્યારે ભારતના રાજપૂત રાજાઓએ મુસલમાનોને આવતા રોક્યા હતા. આઠમી સદીની શરૂઆતમાં મોહમ્મદ બિન કાસિમે સિંધ અને મુલતાન પ્રાંતો જીત્યા, પરન્તુ અરબો આગળ વધી શક્યા નહિ. સમ્રાટ હર્ષના અવસાન પછી પચાસ વર્ષે કનોજના રાજા યશોવર્માએ સામ્રાજ્ય સ્થાપ્યું. તેના અવસાન બાદ કનોજ જીતવા અનેક લડાઈઓ થઈ. માળવાના પ્રતીહારોએ ગુજરાતથી માંડી કનોજ સુધીનો વિશાળ પ્રદેશ કબજે કર્યો. આ વંશમાં નાગભટ બીજો અને મિહિર ભોજ નોંધપાત્ર રાજાઓ થઈ ગયા. દક્ષિણ ભારતના રાષ્ટ્રકૂટોમાં ગોવિંદ 3જાએ કનોજ સહિત ઉત્તર ભારતના પ્રદેશો જીતી લીધા હતા. દક્ષિણના ચોલ રાજાઓએ ભારતની બહારના પ્રદેશો પણ કબજે કર્યા હતા. ગુજરાતના સોલંકી વંશના સિદ્ધરાજ અને કુમારપાળના વખતમાં આસપાસના ઘણા પ્રદેશો જીતી લેવામાં આવ્યા તથા વેપાર, સાહિત્ય, વિદ્યા, કલા અને સ્થાપત્યના ક્ષેત્રે સારો વિકાસ થયો.

સાતમી સદીના આરંભથી હિંદુ અને બૌદ્ધ ધર્મ તથા સંસ્કૃતિનો ફેલાવો જાવા, સુમાત્રા, હિંદી ચીન વગેરે અગ્નિ એશિયાના દેશોમાં પણ થયો. અનેક મુસલમાન વેપારીઓ ગુજરાત અને મલબારનાં બંદરો સાથે વેપાર કરતા અને ત્યાં વસવાટ કરવા લાગ્યા. ઈ. સ. 1000 અને 1030 દરમિયાન મહમૂદ ગઝનીએ ભારત પર હુમલા કર્યા, મંદિરો તોડ્યાં અને સોનાચાંદીની લૂંટ કરી. મુહમ્મદ ઘોરીએ ઉત્તર ભારતના પ્રદેશો જીત્યા પછી 1206થી 1526 દરમિયાન દિલ્હીની ગાદી પર ગુલામ, ખલ્જી, તુગલુક, સૈયદ અને લોદી વંશના સુલતાનોએ શાસન કર્યું. તેમનામાં ઇલ્તુત્મિશ, બલબન, અલાઉદ્દીન ખલ્જી, મોહમ્મદ બિન તુગલુક વગેરે શક્તિશાળી સુલતાનો થયા હતા. ઈ.સ. 1526થી 1707 દરમિયાન બાબર, હુમાયૂં, અકબર, જહાંગીર શાહજહાંએ પ્રતાપી મુઘલોએ ભારતના વિશાળ પ્રદેશો પર શાસન કર્યું. તેમનામાં અકબરે વિશાળ સામ્રાજ્ય સ્થાપ્યું અને અર્ધી સદી સુધી રાજ્ય કર્યું. મેવાડના મહારાણા પ્રતાપે અકબરનો સખત સામનો કર્યો હતો. ઔરંગઝેબના સમયમાં દક્ષિણમાં મરાઠા સરદાર શિવાજીનો ઉદય થયો. તે સફળ સેનાપતિ અને કુશળ વહીવટદાર હતો. પૉર્ટુગીઝ નાવિક વાસ્કો દા ગામા 1488માં ભારતના પશ્ચિમ કિનારે કાલિકટ બંદરે ઊતર્યો. ત્યારબાદ પૉર્ટુગીઝ (ફિરંગી), ડચ (વલંદા), ફ્રેન્ચો તથા અંગ્રેજોએ ભારતમાં પોતાનાં સંસ્થાનો સ્થાપ્યાં. ક્લાઇવ, વૉરન હેસ્ટિંગ્ઝ, કૉર્નવૉલિસ, વેલેસ્લી અને ડેલહાઉસી જેવા અંગ્રેજ ગવર્નર જનરલોએ બ્રિટિશ સત્તાનો વિકાસ કર્યો. 1757માં પ્લાસીની લડાઈમાં કાવતરું કરીને ક્લાઇવે કેટલોક પ્રદેશ બંગાળમાં કબજે કર્યા બાદ 1857 સુધીમાં સમગ્ર ભારત ઉપર અંગ્રેજોએ સર્વોપરિતા સ્થાપી હતી. આ સો વરસ દરમિયાન સ્વમાની અને સ્વાતંત્ર્યપ્રિય ભારતીયોએ વખતોવખત અંગ્રેજો સામે બળવા કર્યા હતા. 1857માં બ્રિટિશ સરકાર સામે વિપ્લવ થયો. મેરઠ, દિલ્હી, કાનપુર, લખનૌ, ઝાંસી વગેરે તેનાં મુખ્ય કેન્દ્રો હતાં. નાનાસાહેબ, રાણી લક્ષ્મીબાઈ, કુંવરસિંહ, મૌલવી અહમદશાહ વગેરે વિપ્લવનાં આગેવાનો હતા. અંગ્રેજોએ વિપ્લવને કચડી નાખ્યો. પરન્તુ બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની પાસેથી ઇંગ્લૅન્ડની રાણી વિક્ટોરિયાએ શાસન લઈ લીધું.

ભારતમાં રાષ્ટ્રવાદનો ઉદય અને સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામ

19મી સદીના પૂર્વાર્ધમાં ભારતમાં જાગૃતિ લાવવાનું પ્રથમ કાર્ય રાજા રામમોહન રાયે સામાજિક સુધારા તથા શિક્ષણ અને અખબારી સ્વાતંત્ર્ય દ્વારા કર્યું. તેમણે ભારતમાં આધુનિક યુગનો પ્રારંભ કર્યો. તેમણે અને બ્રહ્મોસમાજે સમાજના કુરિવાજો સામે જેહાદ જગાવી. સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતીએ ‘વેદ તરફ પાછા જાઓ’નું સૂત્ર આપી ઉગ્ર રાષ્ટ્રવાદ જાગૃત કર્યો. અંગ્રેજી શિક્ષણે રૂઢિચુસ્ત સમાજમાં નૂતન વિચારો ફેલાવ્યા. ‘કેસરી’, ‘ધ હિન્દુ’ ‘હિન્દુ પેટ્રિયટ’ જેવાં અખબારોએ સરકારની શાહીવાદી નીતિની સખત ઝાટકણી કાઢી લોકોમાં રાષ્ટ્રવાદ જાગ્રત કર્યો. બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય, દીનબંધુ મિત્ર, રમેશચંદ્ર દત્ત જેવા લેખકોએ રાષ્ટ્રભક્તિપ્રેરક લખાણો દ્વારા લોકમાનસમાં ક્રાંતિ સર્જી. રાજકીય એકતા અને સંદેશા તથા વાહન-વ્યવહારના વિકાસે રાષ્ટ્રવાદના વિકાસને વેગ આપ્યો. ડિસેમ્બર 1885માં એ. ઓ. હ્યૂમે મુંબઈમાં રાષ્ટ્રીય મહાસભાની સ્થાપના કરી. તેમાં દાદાભાઈ નવરોજી, ફીરોઝશાહ મહેતા, દીનશા વાચ્છા, ન્યાયમૂર્તિ રાનડે વગેરે નેતાઓએ ભાગ લીધો. કૉંગ્રેસે તેના પ્રારંભનાં વર્ષોમાં નરમ વલણ દાખવ્યું. તેની ઠરાવો અને વિનંતીઓ કરવાની નીતિ સામે ટિળક, અરવિંદ ઘોષ, લાલા લજપતરાય વગેરેએ બહિષ્કાર, રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ અને સ્વરાજ્યની માગણી કરી ઉદ્દામ નીતિ અપનાવી. ઉગ્ર રાષ્ટ્રવાદનું અંતિમ સ્વરૂપ ક્રાંતિકારી ચળવળ હતું. શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા, વિનાયક સાવરકર, મૅડમ કામા, લાલા હરદયાળ વગેરે વિદેશોમાં ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિ ચલાવતા. દેશમાંના ક્રાંતિકારીઓ બૉંબ કે રિવૉલ્વર વડે સરકારી અધિકારીઓ અથવા તેમના ટેકેદારોનાં ખૂન કરતા. ટિળક અને ઍની બેસન્ટે 1916માં અલગ અલગ હોમરૂલ લીગ સ્થાપીને સ્વરાજનો મંત્ર આમજનતામાં પહોંચાડ્યો.

દક્ષિણ આફ્રિકામાં સફળ સત્યાગ્રહ કરીને ગાંધીજી 1915માં ભારત પાછા ફર્યા. તેમણે અમદાવાદમાં સત્યાગ્રહાશ્રમની સ્થાપના કરી. તે પછી ચંપારણના ખેડૂતોનાં દુ:ખ નિવારવા સત્યાગ્રહ કરીને સફળતા મેળવી. ખેડા જિલ્લામાં અતિવૃષ્ટિથી પાક નિષ્ફળ જવાથી સત્યાગ્રહ કરીને ગરીબ ખેડૂતોનું મહેસૂલ મુલતવી રખાવ્યું. 1919ના ઍપ્રિલમાં રૉલેટ કાયદા સામે દેશભરમાં હડતાલ પડાવી અપૂર્વ સફળતા મેળવી. અમૃતસરમાં થયેલા જલિયાંવાલા બાગના હત્યાકાંડની તપાસ કરવા સમિતિ નીમવાની સરકારને ફરજ પાડવામાં આવી. 1920માં કૉલકાતામાં મળેલા કૉંગ્રેસના અધિવેશનમાં અસહકારની લડતનો ઠરાવ ગાંધીજીએ પસાર કરાવ્યો. તે મુજબ બહિષ્કાર અને રચનાત્મક કાર્યક્રમ આપવામાં આવ્યો. હજારો વિદ્યાર્થીઓએ શાળાકૉલેજો અને વકીલોએ વકીલાત છોડી. સરકારે હજારો સત્યાગ્રહીઓને જેલમાં પૂર્યા, લાઠીમાર અને ગોળીબારો કર્યા. લોકોએ વિદેશી માલની હોળીઓ કરી અને ખાદી અપનાવી. પરન્તુ હિંસા થવાથી ગાંધીજીએ લડત મોકૂફ રાખી. સરકારે ગાંધીજીની ધરપકડ કરી, રાજદ્રોહના ગુના હેઠળ છ વર્ષની કેદની સજા કરી. ધારાસભાઓમાં જઈને સરકારનો બંધારણીય વિરોધ કરવા ચિત્તરંજન દાસ, મોતીલાલ નહેરુ વગેરેએ સ્વરાજ પક્ષ સ્થાપી બંધારણીય લડત આપી. દેશમાં બંધારણીય સુધારા સૂચવવા બ્રિટિશ સરકારે સાયમન કમિશન નીમ્યું. તેમાં એક પણ ભારતીય સભ્ય ન હોવાથી દેશના બધા પક્ષોએ હડતાલો પાડી તથા સરઘસો કાઢીને તેનો વિરોધ કર્યો. 1929ના અંતમાં લાહોરમાં કૉંગ્રેસના અધિવેશને જવાહરલાલ નહેરુના પ્રમુખપદે સંપૂર્ણ સ્વાતંત્રતાની માગણીનો ઠરાવ કર્યો. 26મી જાન્યુઆરી 1930નો દિવસ સ્વાતંત્ર્યદિન તરીકે આખા દેશમાં ઊજવવામાં આવ્યો. સવિનય કાનૂનભંગની ચળવળ શરૂ કરવા ગાંધીજીએ દાંડીકૂચ કરીને મીઠાના કાયદાનો ભંગ કર્યો. તે પછી દેશભરમાં કાનૂનભંગની ચળવળ શરૂ થઈ. દારૂતાડીનાં પીઠાં અને પરદેશી કાપડની દુકાનો ઉપર પિકેટિંગ કરવામાં આવ્યું. આશરે 75,000 માણસો જેલમાં ગયા. સરકારે સત્યાગ્રહીઓ ઉપર અત્યાચારો ગુજાર્યા. ગોળમેજી પરિષદો નિષ્ફળ ગયા બાદ સરકારે કોમી ચુકાદો જાહેર કર્યો. 1935ના હિંદી સરકારના કાયદા મુજબ 1937માં થયેલી ચૂંટણીઓમાં છ પ્રાંતોમાં બહુમતી મળતાં કૉંગ્રેસે પ્રધાનમંડળો રચ્યાં, પરન્તુ ભારતની સંમતિ વિના બ્રિટિશ સરકારે દેશને દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધમાં સંડોવ્યો, તેના વિરોધમાં કૉંગ્રેસી પ્રધાનમંડળોએ રાજીનામાં આપ્યાં. 1940માં મુસ્લિમ લીગે પાકિસ્તાનની રચનાની માગણી કરતો ઠરાવ કર્યો.

ઈ. સ. 1940માં રામગઢ અધિવેશનમાં ઠરાવ્યા મુજબ કૉંગ્રેસે વ્યક્તિગત સત્યાગ્રહ શરૂ કર્યો. તેની શરૂઆત વિનોબા ભાવેએ પવનાર ખાતે યુદ્ધવિરોધી ભાષણથી કરી. તેમાં 40,000 સત્યાગ્રહીઓ જેલમાં ગયા.

માર્ચ 1942માં સ્ટૅફર્ડ ક્રિપ્સની દરખાસ્તોનો અસ્વીકાર કર્યા બાદ કૉંગ્રેસે અંગ્રેજોને દેશ છોડીને ચાલ્યા જવાનો આદેશ આપતો ઠરાવ મુંબઈ ખાતે પસાર કર્યો. 9મી ઑગસ્ટની વહેલી સવારે ગાંધીજી સહિત સેંકડો દેશનેતાઓની ધરપકડ કરવામાં આવી. લોકોનાં શાંત ટોળાં પર અમદાવાદ, મુંબઈ, શોલાપુર વગેરે સ્થળે લાઠીમાર અને ગોળીબારો કરવામાં આવ્યા. આગ અને ભાંગફોડના અનેક બનાવો બન્યા. ઉત્તરપ્રદેશ, મધ્યપ્રદેશ અને મુંબઈ ઇલાકામાં બૉમ્બનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો. આ લડતમાં 60,000થી વધુ લોકોએ જેલ ભોગવી. અનેક શહેરો અને ગામોમાં હડતાલો પાડવામાં આવી. સુભાષચંદ્ર બોઝે જાપાનની સહાયથી આઝાદ હિંદ સરકારની સ્થાપના કરી, આઝાદ હિંદ ફોજમાં યુદ્ધકેદીઓને જોડ્યા અને ઇમ્ફાલ, આરાકાન તથા પાલેલની ટેકરીઓમાં ખૂનખાર જંગ ખેલવામાં આવ્યો. તેમાં તેનો આખરે પરાજય થયો અને ફોજના સૈનિકો ગિરફતાર થયા. ફેબ્રુઆરી 1946માં મુંબઈ, કૉલકાતા, વિશાખાપટ્ટનમ્ વગેરે ઠેકાણે નૌકાસૈન્યના નાવિકોએ બળવો કર્યો અને સરદાર પટેલની સમજાવટથી તે પાછો ખેંચી લેવામાં આવ્યો. 1946માં જવાહરલાલ નહેરુના નેતૃત્વ હેઠળ વચગાળાની સરકાર રચવામાં આવી. ‘માઉન્ટબૅટન યોજના’ મુજબ દેશના વિભાજનનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો. 15 ઑગસ્ટ, 1947ના રોજ ભારત અને પાકિસ્તાનનાં બે સ્વતંત્ર રાજ્યોની રચના કરવામાં આવી. પંડિત જવાહરલાલ નહેરુ સ્વતંત્ર ભારતના પ્રથમ વડાપ્રધાન બન્યા. નાયબ વડાપ્રધાન સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે મુત્સદ્દીગીરીથી 562 દેશી રાજ્યોનું ભારતના સંઘમાં વિલીનીકરણ કર્યું તે દેશની રાજકીય એકતા માટે નોંધપાત્ર સિદ્ધિ હતી. 30 જાન્યુઆરી, 1948ના રોજ મહાત્મા ગાંધીનું ખૂન થયું. ભારતે પોતાના નવા બંધારણનો 26મી જાન્યુઆરી 1950થી અમલ શરૂ કર્યો. નવા બંધારણ મુજબ 1952માં સૌપ્રથમવાર સામાન્ય ચૂંટણીઓ કરવામાં આવી. મે 1964માં જવાહરલાલ નહેરુનું અવસાન થયું ત્યાં સુધી તેમણે વડાપ્રધાન તરીકે કામ કર્યું. દેશના આર્થિક વિકાસ માટે પંચવર્ષીય યોજનાઓ ઘડવામાં આવી અને ઉદ્યોગો, ખેતી, વીજળી વગેરે ક્ષેત્રોમાં વિકાસોન્મુખ પગલાં લેવામાં આવ્યાં. વિદેશો સાથે ભારતે બિનજોડાણની નીતિ અપનાવી તથા પંચશીલના સિદ્ધાંતો સ્વીકાર્યા. ચીને 1962માં આક્રમણ કર્યું ભારતે સ્વરક્ષણનાં પગલાં ભરવાં પડ્યાં. નહેરુના અવસાન પછી 1964માં લાલબહાદુર શાસ્ત્રી વડાપ્રધાન બન્યા. કાશ્મીર અને કચ્છના રણની સરહદે 1965માં ભારતને પાકિસ્તાન સાથે યુદ્ધ થયું અને તેમાં ભારતે જ્વલંત વિજય મેળવ્યો. તાશ્કંદમાં કરાર કરવા ગયેલા વડાપ્રધાન શાસ્ત્રીનું જાન્યુઆરી 1966માં અવસાન થયું. તે પછી ઇન્દિરા ગાંધી વડાપ્રધાન બન્યાં. 1972માં પાકિસ્તાન સાથે થયેલી લડાઈમાં પાકિસ્તાનનો સખત પરાજય થયો અને અલગ બાંગ્લાદેશની રચના કરવામાં આવી. 1975માં વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીએ દેશમાં કટોકટી જાહેર કરી. 1977ની ચૂંટણી પછી મોરારજી દેસાઈ વડાપ્રધાન બન્યા અને જનતા પક્ષની સરકાર રચવામાં આવી. 1979માં મોરારજી દેસાઈએ રાજીનામું આપતાં, 1980માં ચૂંટણી બાદ ઇન્દિરા ગાંધી વડાપ્રધાન બન્યાં. ઑક્ટોબર 1984માં ઇન્દિરા-ગાંધીની હત્યા થયા બાદ તેમના પુત્ર રાજીવ ગાંધી વડાપ્રધાન બન્યા.

જયકુમાર ર. શુક્લ

રાજકારણ

પ્રાચીન ભારતીય રાજકીય પરંપરામાં ‘દંડ’ અને ‘ધર્મ’ અત્યંત અગત્યનું સ્થાન ધરાવતા હતા. દંડના ઉપયોગ સાથે શિસ્ત, શિક્ષા અને સત્તાના ખ્યાલો સંકળાયેલા હતા જે મુખ્યત્વે શાસનનું એટલે કે સરકારનું કાર્ય હતું. રાજધર્મનું એક મુખ્ય પાસું સમાજ પ્રત્યેની નિષ્ઠા હતી. એ શબ્દ વ્યાપક અને સર્વગ્રાહી અર્થમાં પ્રયોજાતો. રાજધર્મમાં રૂઢિ, પરંપરા, નિયમો-કાયદાઓ, નૈતિકતા, ફરજ, ન્યાય, પવિત્રતા જેવી વ્યાપક બાબતો સમાવિષ્ટ હતી. જાહેરજીવનની તમામ બાબતો પર ધર્મનો અંકુશ હતો. આમ માનવજીવનની સાથે વ્યાપક સમાજજીવનને સાંકળી લેતી આચારસંહિતા ધર્મશાસ્ત્ર દ્વારા અપાતી હતી.

પ્રાચીન ભારતીય રાજકીય પરંપરામાં રાજધર્મ મુખ્યત્વે બે સ્વરૂપો–રાજાશાહી અને ગણતંત્રોમાં જોવા મળતો. પ્રજાના હિતમાં કામ કરતી શિષ્ટ રાજ્યવ્યવસ્થા વિરુદ્ધ ધર્મમાર્ગથી ચ્યુત થયેલા શાસકોને પદભ્રષ્ટ કરવાની ભલામણ પણ તેમાં કરવામાં આવતી.

ઈ. પૂ. છઠ્ઠી સદીમાં બૌદ્ધધર્મનો આવિર્ભાવ થયો ત્યારે રાજકીય ક્ષેત્રે નવી વિભાવનાઓ પેદા થઈ જેમાં જ્ઞાતિવ્યવસ્થાનો ઇન્કાર કરવામાં આવ્યો તેમજ મહિલાઓને ધાર્મિક વ્યવસ્થામાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું. શ્રમિક અને કારીગર વર્ગને સમાજના મોભી તરીકે સ્થાન આપી સુગ્રથિત સમાજવ્યવસ્થા વધુ સુર્દઢ કરવામાં આવી. લોકશાહી અને બહુલતાવાદી રાજકીય જીવનને શક્તિ પૂરી પાડે અને મજબૂત બનાવે તેવાં તત્વો આ પરંપરામાં અભિપ્રેત હતાં.

ભારતનાં કળા, કારીગરી અને હુન્નરે તથા બહોળા વ્યાપાર-વણજે વિદેશી પ્રજાઓને આકર્ષી હતી. શક, કુશાણ, હૂણ, તૂર્કો, મુસ્લિમો, ફ્રેંચ, પૉર્ટુગીઝ અને અંગ્રેજ પ્રજાઓના મોટા સમૂહો પ્રારંભે વ્યાપાર અર્થે આકર્ષાયા અને ત્યારબાદ રાજકીય શાસકો તરીકે સ્થિર બનતા ગયા. આ વિદેશીઓને ભારતીય સમાજમાં સમ્મિલિત કરવાની, સમાવી લેવાની પ્રક્રિયા દેશમાં સતત ચાલતી રહી. વિવિધ જાતિઓ, સંસ્કૃતિઓ અને ધર્મો એકબીજાંમાં ભળતા ગયાં તેથી ક્રમશ: મિશ્ર રાષ્ટ્રીય સંસ્કૃતિના સર્જન સાથે અનોખી એકતા નિર્માણ પામી. આ સંમિશ્ર સંસ્કૃતિ સૂફીવાદ અને ભક્તિ આંદોલનના પરિણામ રૂપે ભારતીય રાજકીય પરંપરાનો ચિરંજીવ અંશ બની જેમાં કબીર, ગુરુ નાનક કે દાદુ જેવા સંતોનો ભારે પ્રભાવ હતો.

સત્તરમી સદીનું રાજકીય ભારત અસ્તવ્યસ્ત હતું. મોગલ સામ્રાજ્ય તૂટી પડવાની અણી પર હતું. સમગ્ર દેશ રાજા-રજવાડાં અને નવાબોના આધિપત્ય હેઠળ નાનાં નાનાં રાજ્યોમાં વિભાજિત હતો. સમાજમાં વ્યાપક વાડાબંધી પ્રવર્તતી હતી. રાજકીય અંધાધૂંધીની આ સ્થિતિનો લાભ લઈ અંગ્રેજ વ્યાપારી પેઢી ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ સત્તાનાં સૂત્રો હસ્તગત કર્યાં ત્યારે મધ્યકાલીન રાજકીય ભારતે તેનો પ્રતિકાર કર્યો. મરાઠા, શીખ અને રાજપૂત શાસકોએ અંગ્રેજ શાસકોને 1857ના વિપ્લવ દ્વારા પડકાર્યા જે ભારતના ઇતિહાસની શકવર્તી ઘટના છે. ભારતની સ્વતંત્રતાની સભાન ખેવના સાથે ખેલાયેલું એ પહેલું સ્વાતંત્ર્યયુદ્ધ હતું. એથી સામંતયુગીન ભારતનો અંત આવ્યો અને પશ્ચિમી સંસ્કૃતિનો પડકાર શરૂ થયો. આ પડકાર સામેની મથામણમાંથી રાષ્ટ્રીય પુનર્જાગૃતિનું કલેવર બંધાવા માંડે છે અને તેમાંથી રાષ્ટ્રીય મુક્તિ આંદોલનનો તખ્તો ઘડાય છે.

રાષ્ટ્રીય પુનર્જાગૃતિએ પરંપરાગત ભારતીય સમાજને આધુનિકતાની સમીપ લાવવા પ્રયાસ કર્યો. પરંપરાગત મૂલ્યોને નવો ઓપ આપી સમાજસુધારા દ્વારા જાગૃતિ આણી. આ પ્રજાકીય નવજાગૃતિમાં બ્રિટિશ શાસકોએ વિવિધ રીતે જાણ્યે-અજાણ્યે ફાળો આપ્યો.

બ્રિટિશ શાસનના આગમન સાથે પ્રથમ વાર જ મજબૂત કેન્દ્રીય રાજકીય સત્તાનો દેશને પરિચય થયો અને તે સાથે રાષ્ટ્રવ્યાપી એવું એક જ વહીવટીતંત્ર અમલી બન્યું. સમગ્ર દેશના વહીવટ માટે એકસરખાં કાનૂની ધોરણો ક્રમશ: ઊભાં થયાં. આ વહીવટી કાર્યોમાં ભારતીયોને સામેલ કરાતાં વહીવટી તાલીમ ધરાવતો વર્ગ પેદા થયો જે આઝાદી પછી ભારતની મોટી મૂડી બની રહ્યો. આ સાથે સમાન ન્યાયપદ્ધતિ અને ‘કાયદાના શાસન’(Rule of Law)નો પરિચય સાંપડ્યો. પાશ્ચાત્ય શિક્ષણના ફેલાવા સાથે ઉદારમતવાદી વિચારધારાનો પરિચય થતાં નવું ર્દષ્ટિબિંદુ સાંપડ્યું જેણે ધર્મસુધારણા અને સમાજસુધારણાની પ્રવૃત્તિઓને જન્મ આપ્યો. અંગ્રેજી ભાષાનો અભ્યાસ દેશના અગ્રવર્ગોને નજીક લાવ્યો. વાહનવ્યવહાર અને સંદેશાવ્યવહાર વિકસતાં પ્રજાના વિવિધ સ્તરો અને વર્ગો વચ્ચે આદાન-પ્રદાનની ભૂમિકા રચાઈ. રેલવે અને ભૂમિમાર્ગોના વિકાસને કારણે ભૌગોલિક નજદીકતા ગાઢ પ્રજાકીય સંપર્કોમાં પરિણમી. અખબારો અને શિક્ષણના વધતા વ્યાપે વૈચારિક આદાનપ્રદાન અને માહિતીની લેવડદેવડની સુવિધા વિસ્તારી અને પ્રજાની લઘુતાગ્રંથિ ખંખેરવામાં મદદ કરી. પોતાના સાહિત્ય અને ધર્મ માટે ગૌરવ કેળવવાની સભાનતા વિકસી. આ નવશિક્ષિતોના બે વર્ગ હતા. એક વર્ગ વિદેશી શાસકોનો પ્રશંસક અને બીજો વર્ગ તેનો ટીકાકાર વર્ગ હતો. આ વર્ગને સામાજિક, સાંસ્કૃતિક કે બૌદ્ધિક ક્ષેત્રે થતા અન્યાય કઠતા હતા જેમાંથી સામાજિક સુધારાની માંગ જન્મી અને લાંબે ગાળે અધિકારો અને સ્વશાસનની માંગમાં પરિણમી. આ વર્ગે બ્રિટિશ શાસકોના સામ્રાજ્યવાદી સ્વરૂપને છતું કર્યું.

આર્થિકક્ષેત્રે બ્રિટનની સામ્રાજ્યવાદી નીતિઓને કારણે ગૃહઉદ્યોગો નષ્ટપ્રાય થયા, જમીનદારી પદ્ધતિના અમલને કારણે ખેડૂતો બેહાલ બન્યા. આર્થિક શોષણે તીવ્ર અસંતોષ પેદા કર્યો. તો બીજી તરફ આયાત થતા બ્રિટિશ માલને લીધે નવા વર્ગો અને હિતો ઉદભવ્યાં. આર્થિક વિરોધાભાસ તીવ્ર અને કટુતાભર્યો બન્યો જેણે રાષ્ટ્રીય મુક્તિ આંદોલનને શક્તિ આપી.

વિશ્વસ્તરે યુરોપના સંસ્થાનવાદની તીવ્ર હરીફાઈએ યુદ્ધો સર્જ્યાં. યુરોપમાં પણ રાષ્ટ્રવાદ વેગીલો બન્યો હતો અને દેશોની રાજકીય સરહદો બદલાઈ રહી હતી. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધે (1914–18) પ્રજાઓના ‘આત્મનિર્ણય’ના હકને ઉચિત ઠેરવ્યો, જેણે એશિયા-આફ્રિકાના દેશોની પ્રજાઓને જાગ્રત કરી, રાષ્ટ્રવાદી બનાવી. શાસકો માટે સમસ્યાઓ સર્જી. વિદેશી શાસકોનાં અને વતની પ્રજાઓનાં હિતો વ્યાપક ઘર્ષણમાં આવતાં બંને વચ્ચે સંઘર્ષ અનિવાર્ય બન્યો.

ભારતમાં બ્રિટિશ શાસકો સાથે સહકાર, સમજૂતી અને સમાધાનના પ્રયાસો નિષ્ફળ નીવડતાં પ્રજાએ પ્રચંડ અને અસાધારણ પુરુષાર્થનો માર્ગ લીધો. પ્રજાકીય પુરુષાર્થની આ કહાણી એટલે રાષ્ટ્રીય મુક્તિ આંદોલન.

રાષ્ટ્રીય મુક્તિ આંદોલનનું પ્રારંભનું સ્વરૂપ માંગણી અને સમાધાનનું રહ્યું. આ માંગણીઓ ઉગ્ર બનતાં અને તેનો કોઈ નોંધપાત્ર પ્રતિભાવ ન મળતાં સ્વરાજ્યની માંગનો એકમાત્ર અંતિમ ઉપાય હાથ ધરવામાં આવ્યો. પ્રજાની પૂર્ણ સ્વરાજ્યની આ લડતને મુખ્ય ચાર તબક્કા દ્વારા સમજી – સમજાવી શકાય :

1. આરંભનો તબક્કો, 1857થી 1885

2. વિનીત રાજકારણનો તબક્કો, 1885થી 1904

3. વિનીત – ઉગ્રવાદી રાજકારણના સંઘર્ષનો તબક્કો, 1905થી 1919

4. ગાંધીપ્રભાવિત રાજકારણનો તબક્કો, 1920થી 1947

1. આરંભનો તબક્કો

1857થી 1885 : 1857ના વિપ્લવ દ્વારા બ્રિટિશ શાસનને પડકારવાનો વિફળ પ્રયાસ થયો. પરંતુ એથી પ્રજામાં સ્વતંત્રતાની ઝંખના અને બલિદાનની ભાવના જાગ્રત થઈ. બીજી બાજુ ઓગણીસમી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં જ્ઞાતિઓની ચડઊતર વ્યવસ્થા, બ્રાહ્મણવર્ગનું પ્રભુત્વ, શૂદ્રો પ્રત્યેનો ઘૃણાસ્પદ વ્યવહાર, ધર્મના જડ ક્રિયાકાંડ અને વહેમી માન્યતાઓથી સમાજ વિચ્છિન્ન હતો ત્યારે સામાજિક સુધારણા અને નવરચનાના પ્રયાસો બ્રહ્મોસમાજ, આર્યસમાજ અને પ્રાર્થનાસમાજના સ્વર