શ્રીવાસ્તવ ડૉ. રીતુ કરીધલ (જન્મ 13 એપ્રિલ 1975 , લખનઉ) : રૉકેટ વુમન તરીકે પ્રસિદ્ધ અવકાશ વિજ્ઞાની. તેઓ ભારતનાં સૌથી પ્રખ્યાત અવકાશ વૈજ્ઞાનિકોમાંનાં એક છે તે ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંગઠન(ISRO)માં એક વરિષ્ઠ વૈજ્ઞાનિક અને ઍરોસ્પેસ એન્જિનિયર છે. મંગળ ભ્રમણકક્ષા મિશન, ચંદ્રયાન-2 અને ચંદ્રયાન-3 જેવા ભારતના અવકાશ મિશનમાં તેમનું નોંધપાત્ર યોગદાન રહ્યું છે
રીતુ કરીધલનો ઉછેર લખનઉના મધ્યમવર્ગના પરિવારમાં થયો જ્યાં શિક્ષણને ખૂબ મહત્ત્વ આપવામાં આવતું હતું. તેમણે લખનઉની સેન્ટ અંજની પબ્લિક સ્કૂલમાં અભ્યાસ કર્યો હતો. સંસાધનોનો અભાવ અને કોચિંગ સંસ્થાઓ અને ટ્યુશનની કોઈ ઉપલબ્ધતા ન હોવાને કારણે તેમણે સફળ થવા માટે ફક્ત પોતાની મહેનત પર આધાર રાખવો પડ્યો. ખૂબ જ નાની ઉંમરથી, રીતુને બ્રહ્માંડ, તારાઓ અને ગ્રહો વિશે જાણવામાં બહુ રસ પડેલો અને તેઓ ઘણી વાર રાત્રિના આકાશનું નિરીક્ષણ કરવામાં અને અવકાશવિજ્ઞાન અને ખગોળશાસ્ત્ર સંબંધિત અખબારના લેખો વાંચવામાં કલાકો પસાર કરતાં હતાં. રીતુ ચંદ્ર વિશે વિચારતાં, કે તે તેના આકાર અને કદમાં કેવી રીતે ફેરફાર કરે છે; તારાઓનો અભ્યાસ કરતાં અને જાણવા માંગતાં હતાં કે અંધારા પાછળ શું છુપાયેલું છે. કિશોરાવસ્થામાં, તેમણે અવકાશ સંબંધિત કોઈ પણ પ્રવૃત્તિ વિશે અખબારનાં કટિંગ એકત્રિત કરવાનું શરૂ કર્યું અને ISRO અને NASAની પ્રવૃત્તિઓ પર તેમની વિશેષ નજર રહેતી .
રીતુએ લખનઉ યુનિવર્સિટીમાંથી ભૌતિકશાસ્ત્રમાં બી.એસસી. અને એમ.એસસી. પૂર્ણ કર્યું. બાદમાં, તેમણે બૅંગાલુરુમાં પ્રતિષ્ઠિત ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ સાયન્સમાંથી એરોસ્પેસ એન્જિનિયરિંગમાં એમ.ટૅકનો અભ્યાસ કર્યો. તેમની શૈક્ષણિક શ્રેષ્ઠતા અને અવકાશ વિજ્ઞાન પ્રત્યેના જુસ્સાને કારણે તેઓ 1997માં ISROમાં જોડાયાં.
ઇસરોમાં જોડાયા પછી, રીતુ કરીધલે અનેક ઉપગ્રહ અને અવકાશ સંશોધન પ્રોજેક્ટ્સ પર કામ કર્યું. તેમના સમર્પણ, તકનીકી જ્ઞાન અને નેતૃત્વ કૌશલ્યને કારણે તેમને સંસ્થામાં ઝડપથી ઓળખ મળી. તેમની સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ સિદ્ધિઓમાંની એક 2013માં શરૂ કરાયેલ ભારતના ઐતિહાસિક ‘માર્સ ઓર્બિટર મિશન’, જેને ‘મંગળયાન’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. તેમણે આ મિશન માટે ડેપ્યુટી ઑપરેશન્સ ડિરેક્ટર તરીકે સેવા આપી. ભારત તેના પહેલા જ પ્રયાસમાં મંગળ ભ્રમણકક્ષામાં સફળતાપૂર્વક પહોંચનાર વિશ્વનો પ્રથમ દેશ બન્યો. આ મિશન નોંધપાત્ર રીતે ઓછા ખર્ચે પૂર્ણ થયું, જેના કારણે તે વૈશ્વિક સ્તરે પ્રશંસનીય બન્યું. ઉપગ્રહ મંગળની લાંબી મુસાફરી દરમિયાન સ્વતંત્ર રીતે કાર્ય કરવા સક્ષમ બને એ રીતે અવકાશયાનની ડિઝાઇન કરવામાં રીતુ કરીધલે મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. આમ, મંગલયાન પરના તેમના કાર્યથી તેમને દેશવ્યાપી ખ્યાતિ મળી.
રીતુ કરીધલે ભારતના ચંદ્ર સંશોધન કાર્યક્રમોમાં પણ અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી હતી. તેમણે મિશન ડિરેક્ટર તરીકે સેવા આપી હતી. આ મિશનનો હેતુ ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવીય પ્રદેશનું અન્વેષણ કરવાનો હતો. જોકે વિક્રમ લૅન્ડરને ઉતરાણ દરમિયાન મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, આ મિશન વૈજ્ઞાનિક રીતે મૂલ્યવાન હતું અને ભવિષ્યના ચંદ્ર મિશન માટે મહત્ત્વપૂર્ણ પાઠ આ મિશન દ્વારા આપણને મળ્યા. ચંદ્રયાન-3 સાથે રીતુ કરીધલ સંકળાયેલાં હતાં, જેણે 2023માં ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ નજીક ઐતિહાસિક સૉફ્ટ લૅન્ડિંગ કરવામાં સફળતા મેળવી. આ સફળતાએ ભારતને ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ નજીક ઉતરાણ કરનાર પ્રથમ દેશ અને ચંદ્ર પર સૉફ્ટ લૅન્ડિંગ હાંસલ કરનાર ચોથો દેશ બનાવ્યો.
તેમની અસાધારણ સિદ્ધિઓને કારણે, રીતુ કરીધલને અનેક પુરસ્કારો અને સન્માનો પ્રાપ્ત થયાં છે, જેમાં ઇસરો યંગ સાયન્ટિસ્ટ ઍવૉર્ડ(2007)નો સમાવેશ થાય છે. તેમને વાર્ષિક દીક્ષાંત સમારોહ 2019 દરમિયાન લખનૌ યુનિવર્સિટી દ્વારા માનદ્ ડૉક્ટરેટ ડી.એસ.સી. એનાયત કરવામાં આવ્યો છે. કરિધલને 24 જાન્યુઆરી, 2024ના રોજ ઉત્તરપ્રદેશના મુખ્યમંત્રી યોગી આદિત્યનાથ તરફથી યુપી ગૌરવ સન્માન પુરસ્કાર પણ મળ્યો છે. કરિધલે મંગળ ગ્રહ મિશનની સફળતાનું વર્ણન કરતી TED અને TEDx ઇવેન્ટ્સમાં પણ પ્રસ્તુતિ આપી છે
અવકાશ વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં તેમના પ્રદાનને કારણે STEM શિક્ષણમાં રોલ મૉડેલ તરીકે રીતુ કરીધલની ઓળખ પ્રસ્થાપિત થઈ છે અને મંગલયાન મિશનમાં તેમની શ્રેષ્ઠતાને બિરદાવવા, બોલિવુડ દ્વારા ફિલ્મ ‘મિશન મંગલ’ બનાવવામાં આવી હતી જેમાં ભારતીય અભિનેત્રી વિદ્યા બાલને તેમની ભૂમિકા ભજવી હતી.
રીતુ કરીધલ શ્રીવાસ્તવ માત્ર તેમની વૈજ્ઞાનિક પ્રતિભા માટે જ નહીં, પરંતુ તેમની નમ્રતા, શિસ્ત અને નિશ્ચય માટે પણ પ્રશંસા પામ્યાં છે. તેમણે સખત મહેનત, આત્મવિશ્વાસ અને સતત શીખતા રહેવાના મહત્ત્વ પર ભાર મૂક્યો છે. લખનઉની એક જિજ્ઞાસુ છોકરીથી ભારતના ટોચના અવકાશ વૈજ્ઞાનિકોમાંની એક બનવાની તેમની સફર દેશભરના વિદ્યાર્થીઓને પ્રેરણા આપે છે. તેઓ વિજ્ઞાનમાં મહિલા સશક્તીકરણનું પ્રતીક બન્યાં છે અને ઘણી યુવતીઓને એન્જિનિયરિંગ, સંશોધન અને ઍરોસ્પેસ ટૅક્નૉલૉજીમાં કારકિર્દી બનાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે.
આમ, રીતુ કરીધલ શ્રીવાસ્તવ આધુનિક ભારતની ભાવનાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે – મહત્ત્વાકાંક્ષી, બુદ્ધિશાળી અને નિર્ભય. ભારતના અવકાશ મિશનમાં તેમના યોગદાનની આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે નોંધ લેવામાં આવી છે અને વૈશ્વિક અવકાશ સંશોધનમાં ભારતનું સ્થાન મજબૂત બન્યું છે.
ત્રિલોક સંઘાણી