ભીલ તગા રામ 

ભીલ તગા રામ  (જ. 17 એપ્રિલ 1960, મૂલસાગર, જિ. જેસલમેર) : પ્રસિદ્ધ પારંપરિક લોક- કલાકાર

તગા રામ ભીલ રાજસ્થાનના રણ પ્રદેશના એક પ્રખ્યાત લોક સંગીતકાર છે જેમણે પશ્ચિમ ભારતના પરંપરાગત લોકસંગીતને પોતાનું જીવન સમર્પિત કર્યું છે. તેઓ ખાસ કરીને રાજસ્થાન, પંજાબ અને સિંધની લોકસંસ્કૃતિ સાથે વ્યાપકપણે સંકળાયેલા પરંપરાગત ‘ડબલ-વાંસળી વાદ્ય’ અલગોઝા પર નિપુણતા માટે જાણીતા છે. અલગોઝાને ‘સીસમ’ અને ‘કેર’ વૃક્ષોની સૂકી લાકડીઓમાંથી બનાવવામાં આવે છે. આ વાદ્યમાં એક સાથે વગાડવામાં આવતી બે વાંસળીઓનો સમાવેશ થાય છે અને તેમાં અપવાદરૂપ શ્વાસનિયંત્રણ અને સંકલનની જરૂર પડે છે. તગા રામ ભીલ આ વાદ્ય પર તેમની અદ્ભુત પકડ અને શ્વાસ લેવાની તકનીકનો ઉપયોગ કરવાની તેમની ક્ષમતા માટે પ્રખ્યાત બન્યા, જેનાથી લાંબા સમય સુધી અવિરત ધૂન વાગી શકે છે. તગા રામ દાયકાઓ સુધી વિવિધ સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો અને અનેક વર્કશૉપ દ્વારા, રાજસ્થાનના સંગીત વારસાના અગ્રણી રક્ષકોમાંના એક પુરવાર થયા છે.

રાજસ્થાનના ભીલ સમુદાયમાં જન્મેલા, તગા રામ ભીલે તેમનું બાળપણ ગ્રામીણ વાતાવરણમાં વિતાવ્યું. એક યુવાન પશુપાલક તરીકે, તેમના પિતાને વાદ્ય વગાડતા જોયા પછી તેમને અલગોઝા પ્રત્યે આકર્ષણ થયું. તેમણે ખૂબ જ નાની ઉંમરે આ કલા શીખવાનું શરૂ કર્યું અને રાજસ્થાનનાં જંગલો અને રણમાં પશુધન ચરાવતી વખતે પ્રૅક્ટિસ કરી. તેમની પ્રતિભા મોટાભાગે વર્ષોના સમર્પણ અને અભ્યાસ દ્વારા સ્વ-વિકસિત થઈ અને વર્ષોની મહેનત અને સાધના બાદ તેમણે અલગોઝા વગાડવામાં પ્રભુત્વ હાંસલ કર્યું. એક દિવસ જેસલમેરના જનસંપર્ક અધિકારી સ્વ. શંભુદાન રત્નુ એમના ઘરે આવેલા અને એમણે 1981માં ભારતના સ્વતંત્રતા દિવસ પર જેસલમેરમાં અલગોઝા વાદન માટે તેમને નિમંત્રણ આપ્યું. આ મંત્રમુગ્ધ કરી દેનારા પ્રદર્શન પછી એમને ભારતના માનનીય રાષ્ટ્રપતિ, વડાપ્રધાન અને વિશ્વના વિવિધ મહેમાનો અને પર્યટકો સામે અલગોઝા વાદન કરવાના ઘણા બધા અવસર પ્રાપ્ત થયા.

તગા રામે ઉસ્તાદ અકબર ખાન, ઉસ્તાદ અર્બા સંગીત સંસ્થાના સાંનિધ્યમાં પ્રશિક્ષણ પ્રાપ્ત કર્યું. તેમને 1986ના વર્ષમાં સાંસ્કૃતિક અને પ્રશિક્ષણ સંશોધન કેન્દ્ર, નવી દિલ્હીની સ્કૉલરશિપ પણ મળી. એમણે રાજસ્થાન દિવસ, રણમહોત્સવ, જેસલમેર કાર ફેસ્ટિવલ, પુષ્કર મેળો, મારવાડ- મહોત્સવ અને જયપુર શિલ્પગ્રામ મેળો, ડ્રમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા, નવી દિલ્હી સહિત વિવિધ મહોત્સવમાં પોતાની કલાનું પ્રદર્શન કર્યું છે. તેમણે ઉસ્તાદ અર્બા મ્યુઝિક ગ્રૂપની સાથે અમેરિકામાં ઘણા ઉત્સવો જેમ કે ડલ્લાસ, યુએસએમાં દિવાળી મેળો, કૅલિફૉર્નિયા, યુએસએમાં આંતરરાષ્ટ્રીય મહોત્સવ તથા કૈટન બાઉલ ફેસ્ટિવલમાં પણ પોતાની કલાનું પ્રદર્શન કર્યું છે. આમ, ચાર દાયકાથી વધુ સમયથી, તગા રામ ભીલે અસંખ્ય સાંસ્કૃતિક ઉત્સવો અને સરકાર દ્વારા પ્રાયોજિત કાર્યક્રમોમાં પોતાની કલાનું પ્રદર્શન કર્યું છે. અને રાજસ્થાન ટુરિઝમ અને આકાશવાણી (ઓલ ઇન્ડિયા રેડિયો) દ્વારા આયોજિત કાર્યક્રમોમાં પણ અલગોઝા-વાદન કર્યું છે. આ પ્રદર્શન દ્વારા, તેમણે સમગ્ર ભારતમાં શ્રોતાઓને રાજસ્થાનની સમૃદ્ધ સંગીતપરંપરાઓનો પરિચય કરાવ્યો છે.

વાદન ઉપરાંત, તેઓ હાથથી અલગોઝા બનાવવામાં પણ કુશળ છે. ભારત અને વિદેશના સંગીતકારો અને સંગ્રાહકોમાં, તેમની ગુણવત્તા અને પ્રામાણિકતાને કારણે, આ વાદ્યોની સારી માંગ છે. તેઓ વિદ્યાર્થીઓ અને સંગીત ઉત્સાહીઓ માટે વર્કશૉપનું આયોજન કરતા રહ્યા છે, જે પરંપરાગત જ્ઞાનને ભવિષ્યની પેઢીઓ સુધી પહોંચાડવામાં મદદ કરે છે. તગા રામ ભીલને અનેક પુરસ્કારો, સન્માનો અને પ્રશંસા પત્રો દ્વારા સન્માનિત કરવામાં આવ્યા છે. તેમને રાજસ્થાન સરકાર અને રાજસ્થાન પર્યટન વિભાગ દ્વારા પણ સન્માનિત કરવામાં આવ્યા છે. 2026માં, ભારત સરકારે તગા રામ ભીલને દેશના સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કારોમાંના એક, પ્રતિષ્ઠિત પદ્મશ્રી ઍવૉર્ડથી સન્માનિત કર્યા. રાજસ્થાનની લોકસંગીત-પરંપરાઓ અને અલગોઝાના સંરક્ષણ અને પ્રમોશનમાં તેમના ઉત્કૃષ્ટ યોગદાન બદલ તેમને આ સન્માન આપવામાં આવ્યું હતું. તેમનો પુરસ્કાર એક એવા કલાકારની કદર છે, જેમણે ભારતની અમૂર્ત સાંસ્કૃતિક વારસાના રક્ષણ માટે પોતાનું જીવન સમર્પિત કર્યું છે.

રાજસ્થાનના રણમાં પશુપાલક છોકરાથી, પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતા સુધીની તગા રામ ભીલની સફર દૃઢતા,  જુસ્સા અને સાંસ્કૃતિક સમર્પણની વાર્તા છે. તેઓ ભારતની સમૃદ્ધ લોકપરંપરાઓના પ્રતીક છે અને દર્શાવે છે કે સમર્પિત કલાકારોની પ્રતિબદ્ધતા દ્વારા પરંપરાગત કળાઓ કેવી રીતે ટકી શકે છે. તેમનું કાર્ય યુવા સંગીતકારોને પ્રેરણા આપવાની સાથે સાથે રાજસ્થાનની જીવંત લોકસંસ્કૃતિના સંરક્ષણમાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપે છે.

તગા રામ ભીલ ફક્ત લોકસંગીતકાર નથી, તેઓ રાજસ્થાનના સાંસ્કૃતિક રાજદૂત છે. અલગોઝા પરની તેમની નિપુણતા, તેમના વાદન અને ભાવિ પેઢીઓને તાલીમ આપવાના તેમના પ્રયાસો દ્વારા, તેમણે થાર રણના પરંપરાગત સંગીતને જીવંત રાખવામાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે.

ત્રિલોક સંઘાણી