ઈલોરા (ઈ. સ. પાંચમી-છઠ્ઠીથી નવમી-દશમી સદી) : મહારાષ્ટ્ર રાજ્યમાં ઔરંગાબાદ જિલ્લામાંનું ભારતનાં પ્રાચીન શિલ્પસ્થાપત્ય માટે જગવિખ્યાત બનેલું પ્રવાસધામ. ઔરંગાબાદથી 29 કિમી. ઇશાન ખૂણે આવેલા આ સ્થળનું મૂળ નામ વેરુળ છે. ખડકોને કંડારીને કરેલી સ્થાપત્યરચના શૈલસ્થાપત્ય કે ગુફાસ્થાપત્ય તરીકે ઓળખાય છે. ગુપ્તકાળમાં પશ્ચિમ ઘાટના પહાડો પર કોતરાયેલાં શિલાસર્જનો ધરાવતી હિંદુ, બૌદ્ધ તથા જૈન એમ ત્રણે ધર્મોની ગુફાઓ છે. ઉત્તરથી દક્ષિણ તરફથી કંડારેલા આ ગુફા-સંકુલની કુલ 34 ગુફામાં શરૂઆતની 12 બૌદ્ધ, તે પછીની 17 હિંદુ અને છેલ્લી 5 જૈન ગુફા છે. આશરે 4 કિમી. વિસ્તારમાં પથરાયેલી ગુફાઓમાં ઉત્તર દિશામાં જૈન, દક્ષિણ છેડે બૌદ્ધ અને એ બંનેની વચ્ચે હિંદુ ગુફાઓ છે. ગુફાઓનો ક્રમ સ્થાપત્યવિકાસના સમયક્રમને તથા સંબંધિત ધર્મના વર્ચસ્ના ક્રમનો સૂચક બની રહે છે. કેટલીક ગુફાઓ પરના શિલાલેખો મારફત તે જમાનાની સંસ્કૃતિ અને જીવનરીતિની ઝાંખી થઈ શકે છે.

રામેશ્વર ગુફા, ઈલોરા

પ્રથમ 5 ગુફા એક મજલાની અને વિહારના આકારની છે. મધ્યખંડની ત્રણેય બાજુએ આવાસકુટીરો અને એક બાજુએ ગર્ભગૃહ છે. મધ્યખંડ થાંભલાથી શોભે છે. પાંચમી ગુફા સૌથી વિશાળ છે. આ શૈલગૃહમાં વિહાર અને ચૈત્યગૃહનું સંયોજન છે. આઠમી ગુફામાં ગર્ભગૃહને પ્રદક્ષિણાપથ વડે પછીતથી છૂટું પાડીને ચૈત્યગૃહનું મહત્વ બક્ષ્યું છે. સ્તંભોની શિરાવટી ઘટપલ્લવ ઘાટની છે. દશમી ગુફા અહીંનાં શૈલગૃહોમાં ચૈત્યઘાટની એકમાત્ર અને પશ્ચિમ ઘાટમાંની સૌથી છેલ્લી શૈલોત્કીર્ણ ગુફા છે. અગિયારમી અને બારમી ગુફા 33 મજલાની અને વિશાળ વિહાર સાથેની છે. ઈલોરાનું સર્વોત્તમ સ્થાપત્ય સોળમી ગુફાનું છે. કૈલાસમંદિરથી વિખ્યાત બનેલા આ શૈલગૃહમાં ચણતરી દેવાલયનું સ્વરૂપ જોવા મળે છે અને તે જમાનામાં વિકસેલી શિલ્પસ્થાપત્ય-કલાનો તે અલૌકિક નમૂનો છે. સળંગ શિલામાંથી ઘડી કાઢેલા આ મંદિરની લંબાઈ 85 મીટર, પહોળાઈ 47 મીટર તથા ઊંચાઈ 29 મીટર છે. તેને હિંદુ દેવદેવી તથા પૌરાણિક પાત્રોનાં કલાત્મક શિલ્પસર્જનોથી સુશોભિત કરાયું છે. રંગમહાલ તરીકે ઓળખાતા આ મંદિરના પ્રવેશદ્વારમાં દાખલ થતાં સામે પાષાણની આડશ આવેલી છે. તેમાં વિષ્ણુ તથા શિવની વિરાટ મૂર્તિઓ કોતરેલી છે. તે વટાવ્યા પછી, કમળ પર બિરાજેલી લક્ષ્મીની અપ્રતિમ મૂર્તિ છે. પછીનો ખંડ રંગમહાલ સાથે પુલથી જોડાયેલો છે. પુલની બંને તરફ 15 મીટર ઊંચાઈ ધરાવતો ધ્વજદંડ છે. તેના પર શંકર ભગવાનનું ત્રિશૂળ છે. રુદ્ર સ્વરૂપ તથા માયાયોગી એમ શિવનાં બે ભિન્ન સ્વરૂપ દર્શાવતી કલાકૃતિઓ ઉપરાંત શ્વેતરંગી શિવલિંગ પણ છે. આ શિલ્પસમૃદ્ધિને કારણે રંગમહાલની ગુફા બધી ગુફાઓમાં સર્વશ્રેષ્ઠ છે. શિલ્પસ્થાપત્યની આવી ભવ્યતા આટલા વિશાળ પાયા પર જે કલાસામર્થ્યથી આલેખાઈ છે તેના પરથી તે પથ્થરમાં કંડારાયેલું મહાકાવ્ય કહેવાય છે.

બૌદ્ધ ગુફાઓમાંથી એકમાં બૌદ્ધ વિહાર છે. બીજી ગુફામાં સંપૂર્ણ જ્ઞાનપ્રાપ્તિ પહેલાંની અને પછીની બુદ્ધની અવસ્થા દર્શાવતી બે આકર્ષક પ્રતિમાઓ છે. આ ઉપરાંત ભગવાન બુદ્ધનાં ગુણગાન ગાતા ગંધર્વો અને દેવગણો, ધ્યાનસ્થ બુદ્ધ તથા બોધિવૃક્ષ નીચે જ્ઞાનપ્રાપ્તિ માટે બેઠેલા બુદ્ધની પ્રતિમાઓ પણ છે.

આની સરખામણીમાં હિંદુ ગુફાઓનાં શિલ્પ વિશેષ વૈવિધ્યપૂર્ણ અને ચઢિયાતાં છે. અનેક દેવદેવીઓનાં પાત્રગત શિલ્પોની સાથે પ્રસંગો પણ આલેખાયા છે. એક ગુફામાં રાવણ કૈલાસ પર્વત ઉપાડવાનો પ્રયત્ન કરે છે અને શંકર ભગવાન પગના અંગૂઠાથી તેને દબાવી રાખે છે તેવું ર્દશ્ય આલેખાયું છે. પૌરાણિક કથાઓનાં આવાં અન્ય ર્દશ્યો કલાત્મક ઢબે આલેખાયાં છે. આ સૌમાં દશાવતારની પંદરમી ગુફા શિલ્પકલાનો આકર્ષક નમૂનો છે. ગુફામાં મુકાયેલા દીપસ્તંભની રચના નમૂનેદાર છે.

જૈન ગુફાઓમાં ઇન્દ્રસભા, જગન્નાથસભા તથા પાશ્વર્નાથની ગુફાઓ શ્રેષ્ઠ કલાસર્જનો છે. ગોમટેશ્વરની પ્રતિમા અત્યંત સુંદર અને પ્રભાવક છે. આ મૂર્તિઓ વસ્ત્રાલંકારરહિત હોવાથી તે દિગંબર સંપ્રદાયની હોય તેમ જણાય છે.

ઈલોરાની કેટલીક ગુફાઓમાં, અજંટાની ગુફાઓની જેમ ભિત્તિચિત્રો કરેલાં હતાં. તેમાંનાં ઘણાંખરાં નાશ પામી ગયાં છે.

ઈલોરામાં ડુંગરોના પથ્થરો પર કંડારાયેલી આ શિલ્પસમૃદ્ધિના નિર્માણમાં સમર્થ સ્થપતિઓ તથા ઉચ્ચ કોટિના શિલ્પકારોના વિચક્ષણ કૌશલ્યનો અદભુત સંગમ થયેલો છે. સર્વ ધર્મ પ્રત્યેની ભારતની પ્રાચીન સહિષ્ણુતા અહીં મૂર્તિમંત થઈ હોવાથી આ ગુફાઓ દેશવિદેશના સ્થપતિઓ, શિલ્પકારો, દાર્શનિકો તથા પર્યટકો માટેનું કાયમી આકર્ષણ બની રહ્યું છે. એક તરફ ધાર્મિક સમન્વયનું તો બીજી તરફ કલાના વૈવિધ્યપૂર્ણ ઉન્મેષોનું તે અદ્વિતીય સ્થાનક છે. ધર્મ, કલા, સંસ્કૃતિ, સૌંદર્ય, ઇતિહાસ અને પુરાવસ્તુની ર્દષ્ટિએ ઈલોરા એ રીતે ઉત્તમ પ્રવાસતીર્થ તથા સંસ્કૃતિધામ બની રહ્યું છે.

બાળકૃષ્ણ માધવરાવ મૂળે

રસેશ જમીનદાર