અગ્રઊંડાણ (fore-deep) : ગેડવાળા વિશાળ પર્વતીય પટ્ટાના સીમાન્ત ભાગની ધાર પર દ્વીપચાપ(island arc)ની બાહ્યગોળ બાજુએ, સામાન્યત: સમુદ્રીય ઢોળાવ તરફ વિસ્તરેલી ખાઈ. આવાં ખાઈ કે ગર્ત લાંબાં, સાંકડાં, ઊંડાં તથા સળ સ્વરૂપનાં હોઈ શકે છે. ઊર્ધ્વ વાંકમાળા(anticlinorium)ના કે અધોવાંકમાળા- (synclinorium)ના લાક્ષણિક, મધ્યવિભાગીય વિસ્તારોને પણ એક રીતે અગ્રઊંડાણ તરીકે લેખી શકાય, કારણ કે તેમનાં સ્થાન, હમેશાં ગેડવાળા અને પ્લૅટફૉર્મ વિસ્તારો કે જે અનુક્રમે અતિ જાડાઈ ધરાવતાં નિક્ષેપ-જમાવટવાળાં ભૂસંનતિમય (geosynclinal) થાળાંની લગોલગના ઓછી જાડાઈ ધરાવતા નિક્ષેપ-જમાવટવાળા સપાટ પ્રદેશો છે, તેમની વચ્ચે હોય છે. આવાં ભૂસંચલનજન્ય ગર્ત સંરચનાત્મક ર્દષ્ટિએ અસમતા ધરાવતાં અને ઘણાં ઊંડાં, ક્યારેક તો 4થી 5 કિમી.ની જાડાઈવાળી શ્રેણીબદ્ધ જળકૃત પૂરણીથી ભરાયેલાં હોય છે. સિંધુ-ગંગાનું ગર્ત અગ્રઊંડાણનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. (જુઓ સિંધુ-ગંગાનું ગર્ત). આ પ્રકારનાં ગર્તનો, નજીકની ઊર્ધ્વ વાંકમાળાને સ્પર્શતો, અંદર તરફી ભુજ (limb) વધુ ઉગ્ર ઢોળાવવાળો હોય છે, જ્યારે પ્લૅટફૉર્મ-તરફી ભુજ પહોળો અને આછા ઢોળાવવાળો હોય છે. અગ્રઊંડાણના ભુજ મોટેભાગે સોપાનસ્તરભંગ શ્રેણીથી ખંડિત થયેલા અને ખસેડવાળા તેમજ જટિલ ગેડરચનાવાળા હોય છે.

મોહનભાઈ પુરુષોત્તમદાસ પટેલ

ગિરીશભાઈ પંડ્યા