ભીમતાલ : ઉત્તરાખંડ રાજ્યના નૈનિતાલ જિલ્લામાં આવેલું પ્રાચીન તીર્થસ્થાન અને સરોવર.
ભૌગોલિક માહિતી : તે 29 34´ ઉ. અ. અને 79 55´ પૂ. રે. પર સ્થિત છે. સમુદ્રસપાટીથી આશરે 1370 મીટરની ઊંચાઈએ આવેલું છે. હિમાલયની તળેટીમાં એક ડુંગરની ખીણમાં રચાયેલું મીઠા પાણીનું સરોવર છે. આ સરોવરનો વિસ્તાર આશરે 48 હેક્ટર છે. લંબાઈ 1.7 કિમી. અને પહોળાઈ 0.5 કિમી. છે. જ્યારે ઊંડાઈ 18 મીટર જેટલી છે. આ સરોવર લાવાયિક પ્રક્રિયાને કારણે નિર્માણ પામ્યું છે. તેનો ઘેરાવો 1375 મીટર છે. આ સરોવરની આસપાસ બીજાં નાનાં-મોટાં થઈને આશરે 60 જેટલાં સરોવરો આવેલાં છે. ભીમતાલ સરોવરથી 2 કિમી. દૂર નળ-દમયંતી કુદરતી સરોવર આવેલું છે, જ્યાં રાજા નળ ડૂબી ગયા હતા. તેમજ 5 કિમી. દૂર જાણીતું સમુદ્ર સરોવર છે. જેનું નૈસર્ગિક દૃષ્ટિએ વધુ મહત્ત્વ છે. આ સરોવરની આસપાસ જંગલો આવેલાં છે. જ્યાં વિવિધ પક્ષીઓના માળા આવેલાં છે. આ સરોવરની પાસે હિડંબા પર્વત આવેલો છે. મહાભારતના પાત્ર, હિડંબાને મહત્ત્વ આપીને આ પર્વતને હિડંબા તરીકે ઓળખે છે.
અહીંની આબોહવા પર્વતીય પણ ખુશનુમા રહે છે. ઉનાળામાં વાતાવરણ ઠંડું પણ આનંદદાયક હોય છે. તાપમાન આશરે 15 સે.થી 29 સે. જ્યારે શિયાળાનું તાપમાન 4 સે.થી 18 સે. રહે છે. ઠંડીનું પ્રમાણ વધુ હોય છે. વરસાદ 1200 મિમી. જેટલો પડે છે.
વસ્તી : આ ગામની વસ્તી (2025 મુજબ) 11,200 જેટલી છે. સેક્સ રેશિયો દર 1000 પુરુષોએ 885 મહિલાઓ છે. સાક્ષરતાનું પ્રમાણ 73.67% છે. અહીં મુખ્યત્વે કુમોની ભાષા બોલાય છે. સરકારી અને ખાનગી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ આવેલી છે. પ્રાથમિક, ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળા અને કૉલેજો આવેલી છે. રાજકીય આદર્શ વિદ્યાલય જે આશરે 100 વર્ષ જૂની સંસ્થા છે. લીલાવતી પંત ઇન્ટર કૉલેજ, ગવર્નમેન્ટ ગર્લ્સ ઇન્ટર કૉલેજ, સૈનિક શાળા, અંગ્રેજી માધ્યમની શાળાઓ, માઉન્ટ એલ્વીન કૉન્વેન્ટ સ્કૂલ, લેક્સ ઇન્ટરનેશનલ સ્કૂલ વગેરે આવેલી છે. ટશર (Tasur) રિજિયોનલ રિસર્ચ સેન્ટર, નૅશનલ કોલ્ડ વૉટર ફિશરિસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, બિરલા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ઍપ્લાઇડ સાયન્સ, કુમાઉ યુનિવર્સિટી કૅમ્પસ વગેરે સંસ્થાઓ આવેલી છે.
ભીમતાલ પહોંચવા માટે રાજ્ય સરકાર દ્વારા સંચાલિત પરિવહનની બસો, ખાનગી બસો, જે નૈનિતાલ, હલ્દવાની અને કાઠગોદામથી મળી રહે છે. નૈનિતાલ આશરે 22 કિમી.ના અંતરે આવેલું છે.
જોવાલાયક સ્થળો : વનખન્ડી આશ્રમ પાસે અભયારણ્ય આવેલ છે, કારકોટકા પાસે આવેલ નાગ મંદિર, સૈયદ બાબાની મઝાર, અવકાશી સંશોધન સંસ્થા, ભીમતાલ સરોવર,, ભીમતાલ સરોવર ઍક્વેરિયમ, ભીમેશ્વર મહાદેવ મંદિર, લોક સંસ્કૃતિ સંગ્રહાલય.
ઇતિહાસ : મહાભારતના ભીમ પરથી આ સરોવર ‘ભીમતાલ’ તરીકે ઓળખાય છે. વર્તમાન મંદિરનું નિર્માણ 17મી સદીમાં Baz Bahadur(1638–78 AD)ના ગાળામાં ચાંદના વંશજોએ કર્યું હતું. ત્યારબાદ કુમાઉના રાજાએ પુનઃ નિર્માણ કર્યું હતું. એમ માનવામાં આવે છે કે પ્રાચીન ‘Silk route’ અહીંથી પસાર થતો હતો.
પ્રવીણચંદ્ર પરીખ
નીતિન કોઠારી