અકોષકેન્દ્રી (enucleate) : સજીવ અને નિર્જીવ પદાર્થોને જોડતાં કોષકેન્દ્રવિહીન અતિસૂક્ષ્મ સ્વરૂપો. આ સ્વરૂપોને ‘વાઇરસ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તે ત્રણ મહત્ત્વનાં લક્ષણો ધરાવે છે : (1) તેનો અંતર્ભાગ (cone) ન્યૂક્લીઇક ઍસિડ(DNA અથવા RNA)નો બનેલો હોય છે. આ ન્યૂક્લીઇક ઍસિડને ફરતે પ્રોટીનનું બનેલું રક્ષણાત્મક કવચ (capsid) આવેલું હોય છે. આ કવચ લિપોપ્રોટીનના બનેલા પટલ (membrane) વડે કેટલીક વાર ઘેરાયેલું હોય છે. (2) તેમનું ગુણન નિશ્ચિત યજમાન કોષમાં જ થાય છે અને તે યજમાન કોષના સંશ્ર્લેષણાત્મક અને કાર્યશક્તિ ઉત્પન્ન કરતા સાધન પર પૂર્ણપણે આધારિત હોય છે. આમ, તે અંત:કોષીય (intracellular) પરોપજીવી છે. (3) ગુણનના પ્રારંભમાં વાઇરસના ન્યૂક્લીઇક ઍસિડનું તેના કવચથી અલગીકરણ થાય છે. ત્યારપછી આ જનીન સંકુલ યજમાન કોષમાં પ્રવેશી પુનરાવર્તિત દ્વિગુણન(replication)ની ક્રિયા કરે છે. ઉપરાંત, તે વાઇરસના પ્રોટીન માટેના સંકેતનું નિર્માણ કરે છે. વાઇરસના ન્યૂક્લીઇક ઍસિડ અને તેના કવચના પ્રોટીનનું સંયોજન થતાં યજમાન કોષમાં અસંખ્ય નવા વાઇરસ ઉત્પન્ન થાય છે.

આ વાઇરસ દ્વારા મનુષ્યમાં ગાલપચોળું, શીતળા, પોલિયોમાયેલિટિસ, કમળો, ઇન્ફ્લૂઍંઝા, ડેંગ્યૂ તાવ, પીળો તાવ, એન્સીફેલાઇટિસ, ઓરી, અછબડા, હડકવા અને એઇડ્સ (AIDS) જેવા રોગો થાય છે. ઢોરોમાં તેના દ્વારા મોં અને પગ(foot and mouth)નો રોગ, હોગ કૉલેરા અને ડિસ્ટૅમ્પરના રોગો થાય છે. વનસ્પતિઓમાં તમાકુના પાનને થતો મૉઝેક રોગ, ચોખાને થતો વામનતાનો રોગ અને ટામેટાને થતો ગોળ ટપકાંનો રોગ વાઇરસ દ્વારા થાય છે. વાઇરસનો જીવવિજ્ઞાનના મૂળભૂત પ્રશ્નોની સમજૂતી માટે સૌથી સરળ પરિરૂપ તરીકે અને જનીનદ્રવ્યની અભિવ્યક્તિ અને દ્વિગુણનના નિયમનના અભ્યાસ માટે ઉપયોગ થાય છે.

બળદેવભાઈ પટેલ

સરોજા કોલાપ્પન