અકીક (agate) : વિવિધ રંગપટ અને અર્ધપારદર્શકતા ધરાવતું સિલિકા (SiO2) વર્ગના ચાલ્સીડોની પ્રકારનું, કુદરતમાં મળી આવતું, મીણ જેવું દેખાતું, અર્ધકીમતી ખનિજ. સામાન્યપણે એ ક્વાર્ટ્ઝનો ખનિજપ્રકાર છે. તેના ભૌતિક ગુણધર્મો પણ ક્વાર્ટ્ઝને મળતા આવે છે. તેનો વક્રીભવનાંક 1.535 અને 1.539, કઠિનતા આંક 6.5થી 7 અને વિ. ઘ. 2.6 છે. સિસિલીમાં એકેટ (agate) નદીમાંથી તે સર્વપ્રથમ મળેલું હોવાથી તેનું નામ અકીક પડેલું છે.

દુનિયાના ઘણા દેશોમાં બહોળા પ્રમાણમાં પરંતુ છૂટક છૂટક રીતે મળતું હોવા છતાં મુખ્યત્વે તે અમેરિકા, ભારત, અરબસ્તાન, સેકસની, બવેરીઆ, સ્કૉટલૅન્ડ, જર્મની, બ્રાઝિલ અને ઉરુગ્વેમાંથી મળી આવે છે. ગુજરાતમાં ભરૂચ અને નર્મદા જિલ્લામાં રતનપુર ઉપરાંત રાજપીપળા, અંકલેશ્વર, અમલઝાર, દામલાઈ, ધલકુવા, મુલજીપુર, માધવપુર; ભાવનગર જિલ્લામાં લાખણકા; રાજકોટ જિલ્લામાં બુદકોટડા અને કચ્છ જિલ્લામાં અદેસર, અંતરજલ, ભાભીઆ, ભુવર, ચંદ્રાણી, કેડા, ખેંગારપુર, મરડકબેટ વગેરે સ્થાનોમાંથી અકીક મળી આવે છે. મધ્ય પ્રદેશમાં નર્મદા નદીના પટમાં  ખાસ કરીને જબલપુરમાં ભેડાઘાટ પાસે; અને ઉત્તર પ્રદેશમાં બાંદા જિલ્લામાં; કર્ણાટકના બેલ્લારી જિલ્લાના સંદુર તાલુકાના થિમ્માપાયાગઢ પાસે પણ અકીક મળે છે.

બહુધા તે લાવાથી બનેલા બદામાકાર સંરચનાવાળા પ્રસ્ફુટિત જ્વાળામુખીજન્ય ખડકોમાં કોટરપૂરણી સ્વરૂપે, તો ક્યાંક જળકૃત પ્રકારના કણજન્ય ખડકોમાં નાનામોટા ગોળાશ્મ (pebble) સ્વરૂપે મળી આવે છે. રતનપુર ગામ પાસેની ટેકરીઓમાં અકીકનો જથ્થો તૃતીય જીવયુગના અકીકયુક્ત ગોળાશ્મ ખડક સ્વરૂપે વિપુલ પ્રમાણમાં મળે છે. અકીકમાં જોવા મળતા પરસ્પર ભળી જતા કે અલગ અલગ જાડા-પાતળા કે સૂક્ષ્મ રેખાશ્રેણીવાળા રંગીન પટાની ઉત્પત્તિ માટે વિવિધ સિદ્ધાંતો સૂચવવામાં આવેલ છે, જે પૈકીનો વધુ સ્વીકૃત સિદ્ધાંત આ પ્રમાણે છે : લાવાના ઠંડા પડવાના સમયગાળા દરમ્યાન, પરંતુ ઘનીભવન અગાઉ વરાળ અને અન્ય બાષ્પો પરપોટા રૂપે એકત્રિત થતાં રહે છે, પરપોટા ધીમે ધીમે ઊંચે ચઢતા જાય છે, કેટલાક પરપોટા લાવાની ઉપલી સપાટી સુધી પહોંચે છે, પરંતુ કેટલાક લાવાની ઘનીભવનક્રિયામાં જકડાઈ જતાં, ક્રમશ: ઠરી જઈ કોટરસ્વરૂપ લે છે; લાવાના ખડકમાં ઘનીભવન થઈ ગયાના ઘણા સમય બાદ, આલ્કલી અને સિલિકાયુક્ત પાણી સ્થાયી થયેલા પરપોટાનાં સ્થાનોમાં પ્રવેશે છે અને કોટરોમાં પ્રસરે છે. સમય જતાં આ દ્રાવણ સિલિકા જેલ રૂપે જામે છે. કોટરની આજુબાજુના લોહયુક્ત ઘટકો પર સિલિકા સાથેનું આલ્કલી અસર કરે છે, જેને પરિણામે લોહક્ષારો બને છે, જે સિલિકા જેલમાં પ્રસરણ પામે છે. તેનાથી આયર્ન હાઇડ્રૉક્સાઇડના નિયમિત પટા રચાતા જાય છે. છેવટે ક્રમે ક્રમે તેમાંથી જલક્ષય થતો રહી સઘળું દ્રવ્ય સખત થતું જાય છે. આમ મોટાભાગનું સિલિકા સ્ફટિકીકરણ પામી ક્વાર્ટ્ઝ કે ચર્ટમાં રૂપાંતરિત થાય છે. આ રીતે અકીકમાં રંગપટ તૈયાર થાય છે. સ્ફટિકીકરણની વિધિ દરમ્યાન મૂળ રંગપટ યથાવત્ રહે છે. આ જ કારણે અકીકની વિવિધ જાતો તેના પટાના રંગ તેમજ આકારની લાક્ષણિકતાઓ પરથી ઓળખવામાં આવે છે. શ્ર્વેત પટા સાથે વારાફરતી કાળા, કથ્થાઈ કે લાલ રંગના પટાવાળા અકીકનો ઓનીક્સ તરીકે, ઓનીક્સ જેવા જ પરંતુ રંગના થોડા ફેરફારવાળા અકીકનો સાર્ડોનિક્સ તરીકે, વલય સ્વરૂપે તૈયાર થયેલા રંગપટવાળા અકીકનો વલય અકીક (ring agate) અથવા ચક્ષુ-અકીક (eye-agate) તરીકે, વાંકીચૂંકી રચનાવાળા અકીકનો કિલ્લેબંધી (fortification agate) અને લીલા રંગનું દ્રવ્ય જેમાં રેસા રૂપે ગોઠવાયેલું હોય અને વૃક્ષસમ રચના દેખાતી હોય એવા અકીકનો શેવાળ અકીક (moss agate) તરીકે ઓળખે છે.

પૉલિશ કરેલ અકીકમાંના પટાઓ

ગિરીશભાઈ પંડ્યા

જયકુમાર ર. શુક્લ