ગંભીર, ગૌતમ (જ. 14 |ઑક્ટોબર 1981 , દિલ્હી) : ભારતના સૌથી પ્રભાવશાળી ક્રિકેટરોમાંના એક.
ગૌતમ ગંભીર તેમની નિર્ભીક બૅટિંગ, અદ્ભુત નેતૃત્વ ગુણો અને સ્પષ્ટવક્તા માટે જાણીતા છે. ડાબા હાથના ઓપનિંગ બૅટ્સમૅન, ગંભીરે 2007 ICC T20 વર્લ્ડ કપ અને 2011 ICC ક્રિકેટ વર્લ્ડ કપ સહિત ભારતની કેટલીક યાદગાર ક્રિકેટ જીતમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રિકેટમાંથી નિવૃત્તિ લીધા પછી, તેમણે રાજકારણમાં પ્રવેશ કર્યો અને બાદમાં કોચિંગનું ક્ષેત્ર પસંદ કર્યું અને આખરે જુલાઈ, 2024માં ભારતીય પુરુષ ક્રિકેટ ટીમના મુખ્ય કોચ બન્યા.
ગૌતમ ગંભીરને નાની ઉંમરે ક્રિકેટમાં રસ પડ્યો અને બાળપણમાં જ તેમણે ઔપચારિક તાલીમ શરૂ કરી. ગંભીરે દિલ્હીમાં તેમનું શાળાકીય શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યું અને ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવવાને બદલે મુખ્યત્વે ક્રિકેટ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. દિલ્હીના એક યુવાન ક્રિકેટરથી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્ટાર બનવાના તેમના ઉદયને ઘણીવાર સમર્પણ, શિસ્ત અને ખંતના ઉદાહરણ તરીકે ટાંકવામાં આવે છે. ગંભીરે 2003માં ભારત માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રવેશ કર્યો અને ટૂંક સમયમાં જ પોતાને એક વિશ્વસનીય ઓપનિંગ બૅટ્સમૅન તરીકે સ્થાપિત કર્યા.
ડાબોડી ઓપનિંગ બૅટ્સમૅન ગંભીરે 2003માં બાંગ્લાદેશ સામે પોતાનો વન-ડે આંતરરાષ્ટ્રીય (ODI) ડેબ્યૂ કર્યો હતો, અને પછીના વર્ષે ઑસ્ટ્રેલિયા સામે પોતાની પહેલી ટેસ્ટ રમ્યા હતા. તેમણે 2010ના અંતથી 2011ના અંત સુધી છ ODIમાં ભારતીય ટીમનું નેતૃત્વ કર્યું હતું જેમાં ભારતે બધી છ મૅચ જીતી હતી. ગૌતમ ગંભીરે 2007ના વર્લ્ડ ટ્વેન્ટી-20 (54 બૉલમાં 75 રન) અને 2011ના ક્રિકેટ વર્લ્ડ કપ (122 બૉલમાં 97 રન) બંનેની ફાઇનલમાં ભારતની જીતમાં અભિન્ન ભાગ ભજવ્યો હતો. ગંભીરે 2012 અને 2014માં IPL ટાઇટલ જીતવા માટે કોલકાતા નાઇટ રાઇડર્સનું નેતૃત્વ કર્યું હતું, અને બાદમાં 2024માં તેમને આ સિદ્ધિ માટે માર્ગદર્શન આપ્યું હતું.
ગંભીર એકમાત્ર ભારતીય અને સતત પાંચ ટેસ્ટ મૅચમાં સદી ફટકારનાર ચાર આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રિકેટરોમાંના એક છે અને તે એકમાત્ર ભારતીય બૅટ્સમૅન છે જેમણે સતત ચાર ટેસ્ટ શ્રેણીમાં 300થી વધુ રન બનાવ્યા છે. તેમને 2008માં ભારતના રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા અર્જુન ઍવૉર્ડ, ભારતનો બીજો સર્વોચ્ચ રમત પુરસ્કાર એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો. 2009માં, તેઓ ICC ટેસ્ટ રેન્કિંગમાં નંબર વન ક્રમાંકિત બૅટ્સમૅન હતા. તે જ વર્ષે, તેમને ICC ટેસ્ટ પ્લેયર ઑફ ધ યર ઍવૉર્ડ મળ્યો હતો. ગૌતમ ગંભીરના આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો ભારત તરફથી 58 ટેસ્ટમાં 4 હજારથી વધુ રન (9 સદી, 22 અડધી સદીઓ); 147 વનડે મૅચમાં 5000થી વધુ રન (11સદી અને 34 અડધી સદીઓ); અને 37 T20 મૅચોમાં 900થી વધુ રન (7 અડધી સદી સાથે) કરેલ છે. ડિસેમ્બર, 2018માં, તેમણે ક્રિકેટમાંથી નિવૃત્તિની જાહેરાત કરી.
એક ખેલાડી તરીકે ગંભીરની કેટલીક મુખ્ય સિદ્ધિઓ જોઈએ તો 2007 ICC T20 વર્લ્ડ કપમાં ભારતની વિજેતા ટીમના સભ્ય, 2007 T20 વર્લ્ડ કપમાં પાકિસ્તાન સામેની ફાઇનલમાં 75 રનની મૅચ-વિનિંગ ઇનિંગ રમી; શ્રીલંકા સામે 2011 ICC ક્રિકેટ વર્લ્ડ કપ ફાઇનલમાં મહત્ત્વપૂર્ણ 97 રન બનાવ્યા, જેનાથી ભારતને 28 વર્ષ પછી વર્લ્ડ કપ જીતવામાં મદદ મળી. વળી તેઓ 2008-2011 દરમિયાન વિશ્વના અગ્રણી ટેસ્ટ બૅટ્સમૅનોમાંના એક હતા. ક્રિકેટમાં તેમના યોગદાન બદલ ભારત સરકાર તરફથી પ્રતિષ્ઠિત પદ્મશ્રી ઍવૉર્ડથી સન્માનિત થયા.
ગંભીર તેમની ધીરજ, દૃઢ નિશ્ચય અને દબાણ હેઠળ પ્રદર્શન કરવાની ક્ષમતા માટે જાણીતા હતા. ઘણા ક્રિકેટનિષ્ણાતો 2011 વર્લ્ડ કપ ફાઇનલમાં તેમની ઇનિંગને ભારતીય ક્રિકેટ ઇતિહાસમાં સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ ઇનિંગ્સમાંની એક માને છે.
IPL એટલે કે ઇન્ડિયન પ્રીમિયર લીગમાં ગંભીરનું નેતૃત્વ નવી ઊંચાઈએ પહોંચ્યું. કોલકાતા નાઇટ રાઇડર્સે 2011માં તેમને કૅપ્ટન તરીકે નિયુક્ત કર્યા. તેમની કેપ્ટનશીપ હેઠળ, KKR એક નબળા પ્રદર્શન કરતી ફ્રેન્ચાઇઝીમાંથી IPLની સૌથી સફળ ટીમોમાંની એકમાં પરિવર્તિત થઈ. ગૌતમે 2012માં KKR ને તેનું પ્રથમ IPL ટાઇટલ અપાવ્યું અને 2014માં ટીમને બીજા IPL ટાઇટલ તરફ દોરી, અને એ રીતે તેઓ IPL ઇતિહાસમાં સૌથી સફળ કૅપ્ટનોમાંના એક બન્યા.
સક્રિય ક્રિકેટમાંથી નિવૃત્તિ લીધા પછી, ગંભીર જાહેર જીવન અને રાજકારણમાં પ્રવેશ્યા. તેઓ ભારતીય જનતા પાર્ટીમાં જોડાયા અને 2019માં પૂર્વ દિલ્હીથી સંસદ સભ્ય તરીકે ચૂંટાયા. તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન, તેમણે સામાજિક કલ્યાણ પહેલ, જાહેર આરોગ્ય અભિયાનો અને વિકાસલક્ષી પ્રોજેક્ટ્સમાં સક્રિયપણે ભાગ લીધો.
ગંભીરની વ્યૂહાત્મક કુશળતા અને નેતૃત્વ શક્તિને કારણે તેઓ સ્વાભાવિક રીતે કોચિંગ અને માર્ગદર્શક ભૂમિકાઓમાં સફળ થયા. 2022 અને 2023 IPL સીઝન દરમિયાન લખનૌ સુપર જાયન્ટ્સના માર્ગદર્શક રહ્યા અને 2024માં KKRમાં માર્ગદર્શક તરીકે પાછા ફર્યા અને ફ્રેન્ચાઇઝને IPL ટાઇટલ જીતવામાં મદદ કરી.
જુલાઈ, 2024માં રાહુલ દ્રવિડના સ્થાને ભારતીય પુરુષ ક્રિકેટ ટીમના મુખ્ય કોચ તરીકે નિયુક્ત થયા અને ગંભીરનાં નેતૃત્વમાં, ભારતે સફેદ બૉલ ક્રિકેટમાં નોંધપાત્ર સફળતા મેળવી: ICC ચૅમ્પિયન્સ ટ્રૉફી 2025 જીતી, એશિયા કપ 2025 જીત્યો.
ICC મેન્સ T20 વર્લ્ડ કપ 2026 જીત્યો, જેનાથી ગંભીર આટલા ટૂંકા ગાળામાં બહુવિધ ICC ટ્રૉફી જીતનાર પ્રથમ ભારતીય કોચ બન્યા. આમ તેઓ એક દુર્લભ વ્યક્તિ પણ છે જેમણે ખેલાડી (2007) અને કોચ (2026) બંને તરીકે T20 વર્લ્ડ કપ જીત્યો છે.
ગંભીર જાણીતા છે આક્રમક અને નિર્ભય નિર્ણય લેવા, વ્યક્તિગત રેકૉર્ડ કરતાં ટીમ સફળતા પર ભાર, મજબૂત શિસ્ત અને જવાબદારી, યુવા ખેલાડીઓને ટેકો આપવો અને ટીમ-પ્રથમ સંસ્કૃતિને પ્રોત્સાહન આપવું. તેમની કોચિંગ ફિલસૂફી “સુપરસ્ટાર્સ નહીં, સુપર ટીમ” બનાવવાની આસપાસ ફરે છે, જે વ્યક્તિગત સીમાચિહ્નોને બદલે સામૂહિક સફળતા પર ભાર મૂકે છે. ક્રિકેટ ઉપરાંત, ગંભીર આ માટે પ્રશંસનીય છે દેશભક્તિ અને સામાજિક પ્રતિબદ્ધતા, સશસ્ત્ર દળોના કર્મચારીઓ અને તેમના પરિવારો માટે સમર્થન, વિવિધ સખાવતી પહેલ દ્વારા પરોપકારી પ્રવૃત્તિઓ.
ગૌતમ ગંભીરનો વારસો આંકડાઓથી પર છે. તેમને એક એવા ક્રિકેટર તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે જેમણે ઉચ્ચ દબાણની પરિસ્થિતિઓમાં સતત પ્રદર્શન કર્યું, એક કૅપ્ટન જેમણે ટીમોને ચૅમ્પિયનમાં પરિવર્તિત કરી, અને એક નિર્ભય અને સ્પર્ધાત્મક ભારતીય ટીમ બનાવવા માટે કટિબદ્ધ કોચ. 2007ના T20 વર્લ્ડ કપ અને 2011ના ક્રિકેટ વર્લ્ડ કપમાં ભારતની જીતમાં તેમના યોગદાનથી ભારતીય ક્રિકેટ ઇતિહાસમાં સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ વ્યક્તિઓમાં તેમનું સ્થાન સુરક્ષિત થયું છે, જ્યારે તેમની કોચિંગ સિદ્ધિઓ ભારતીય ક્રિકેટના ભવિષ્યને આકાર આપી રહી છે.
ત્રિલોક સંઘાણી