અસત્કાર્યવાદ (આરંભવાદ)

January, 2001

અસત્કાર્યવાદ (આરંભવાદ) : ન્યાયવૈશેષિક દર્શનનો એક સિદ્ધાંત. કારણમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું કાર્ય પૂર્વે અસત્ હતું ને પછી નવેસર ઉત્પન્ન થયું તે મત. ન્યાયવૈશેષિક એ બાહ્યાર્થવાદી દર્શન છે. એના મતે સૃષ્ટિ  ઉત્પન્ન થઈ છે, અનાદિ નથી, જગતની સંરચનામાં મુખ્યત્વે સ્થૂળ પૃથ્વી, જળ, તેજ અને વાયુ એ ચાર દ્રવ્યો ભાગ ભજવે છે. આ ચાર દ્રવ્યો ઉત્પન્ન થયાં છે, એમનો ક્યાંકથી આરંભ થયો છે  આ માન્યતાને લીધે આ દર્શન આરંભવાદી કહેવાય છે. જે ઉત્પન્ન થાય તે કાર્ય છે. પ્રત્યેક કાર્યનું કોઈ કારણ હોય જ. તે રીતે પરમાણુઓ જ ઉક્ત સ્થૂળ દ્રવ્યોનાં મૂળ કારણ છે. પરમાણુઓ નિત્ય છે, પણ તેમનાં કાર્યો (દ્રવ્યો) અનિત્ય છે. કાર્ય પૂર્વે નહોતું, અસત્ હતું, પણ પછીથી તે નવેસરથી ઉત્પન્ન થયું છે. કાર્ય-કારણ-સંબંધ વિશેનો આ મત અસત્કાર્યવાદ તરીકે ઓળખાય છે. આનાથી વિપરીત મત તે સાંખ્યદર્શનનો સત્કાર્યવાદ છે. સત્કાર્યવાદ પ્રમાણે જે નિતાંત અસત્ હોય તે કદી પણ ઉત્પન્ન ન થાય, તેમજ સતમાંથી અસત્ ન ઉદભવે. માત્ર સત્ હોય તે જ સદાકાળ રહે. તેનું અવસ્થાન્તર થઈ શકે. તેથી વસ્તુત: કારણ જ કાર્ય રૂપે પરિણમે છે. (સાંખ્યકારિકા 1૦).

ન્યાયવૈશેષિકો સત્કાર્યવાદનો વિરોધ કરી અસત્કાર્યવાદની સ્થાપના કરે છે. શ્રીધરાચાર્યની ન્યાયકન્દલી, સાંખ્યની સત્કાર્યવાદની ઉપરની દલીલોનું ખંડન કરે છે તે મુજબ તે જે અસત્ ન હોય તે ઉત્પન્ન ન જ થાય એમ નથી. અનુભવ દર્શાવે છે કે પહેલાં નહોતી તેવી અનેક નવી વસ્તુઓ તેમના સમવાયિકારણમાં ઉત્પન્ન થતી જોવા મળે છે, અને તેઓ તેમના કારણથી અભિન્ન છે એમ પણ દેખાતું નથી. એ સાચું કાર્ય સમવાયિકારણથી નિતાન્ત ભિન્ન પણ નથી. કાર્યમાં સમવાયિકારણના કેટલાક ગુણધર્મો અવશ્ય છે, પણ બધા નહિ. દહીંમાં દૂધના કેટલાક ગુણો છે, પણ ખટાશ તો નવો જ – માત્ર દહીંનો જ ગુણધર્મ છે. એ રીતે કારણથી ભિન્ન હોઈ કાર્ય એ નવી જ ઉત્પત્તિ છે. વ્યાવહારિક ર્દષ્ટિએ પણ એ જોઈ શકાય છે કે ઘડો અને માટી – બંને એક જ હોય તો માટીમાં પણ પાણી ભરી શકાય. ઘડા અને માટીમાં ઉપાદાનની ર્દષ્ટિએ ભેદ ન હોવા છતાં પણ આકૃતિ(form)ની ર્દષ્ટિએ તો ભેદ છે જ. કારણમાં અન્ય કોઈ તત્વ પછી ભલે સહકારી રૂપે  ભળે છે અને પરિણામે પહેલાં અસત્ હતું તેવું કાર્ય ઉત્પન્ન થાય છે. અર્થાત્ કાર્યનો આરંભ થાય છે જ. એ નોંધવું જોઈએ કે બૌદ્ધો પણ અસત્કાર્યવાદી છે, પણ તેમની ર્દષ્ટિએ કારણમાં કાર્ય ઉત્પન્ન થાય છે તે પણ નાશ પામે છે અને આમ એક શૃંખલા ચાલ્યા કરે છે. ન્યાયવૈશેષિકોના અસત્કાર્યવાદની ભૂમિકા આ બૌદ્ધ મતથી ભિન્ન છે તે સ્પષ્ટ છે.

વસંત પરીખ